Zbieranie ziół wiosną – od soku brzozy po młodą pokrzywę

Wiosna od dawna była w zielarstwie porą pierwszych świeżych surowców, zbieranych po zimowej przerwie. Z młodych pokrzyw zebranych przed kwitnieniem wyciskano sok do wiosennej kuracji, a z nawierconego pnia brzozy pozyskiwano naturalny sok ^[1][2]. Każda z opisanych roślin dawała inną część: korzeń, kwiat, liście, ziele albo sok, i każda służyła do czegoś innego.

Pierwiosnek: korzeń i kwiat na kaszel

Pierwiosnek lekarski (Primula officinalis) dostarcza dwóch surowców: korzenia i kwiatu ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że wyciągi z korzenia działają wykrztuśnie i upłynniają wydzielinę w drogach oddechowych ^[3]. Działanie korzenia przypisuje się saponinom (grupie związków roślinnych), których w kwiecie jest mniej niż w korzeniu ^[1][3]. Kwiat działa podobnie jak korzeń, ale łagodniej i słabiej drażni górne drogi oddechowe (nos, gardło i krtań) ^[4][3].

Przetwory z pierwiosnka stosuje się jako środek wykrztuśny przy zapaleniu gardła, krtani i oskrzeli, zwłaszcza z uporczywym, męczącym suchym kaszlem ^[4][3]. Pomocniczo sięgano po nie także w astmie oskrzelowej ^[4]. W piśmiennictwie opisuje się odwar: rozdrobniony korzeń zalewa się zimną wodą, łagodnie gotuje pod przykryciem, odstawia i cedzi ^[4]. Dawniej liściom i kwiatom pierwiosnka przypisywano działanie lekko pobudzające nerwy, a korzeniowi uśmierzanie bólu ^[5].

Młoda pokrzywa przed kwitnieniem

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) dostarcza liści, ziela (nadziemnej części rośliny), kłącza z korzeniami, a nawet owoców ^[6]. Wiosną tradycyjnie zalecano kurację polegającą na codziennym piciu surowego soku wyciśniętego z młodych, świeżo zebranych pokrzyw ^[1]. Pokrzywy do takiego soku zbierano przed kwitnieniem ^[1].

Liść pokrzywy przyjmowany wewnętrznie opisuje się w tradycji jako rozgrzewający i odżywczy ^[7]. Był popularny w chorobach skóry i stawów ^[7]. Przetwory z pokrzywy są na ogół dobrze tolerowane, choć u nielicznych osób większe dawki wyciągu mogą wywołać m.in. reakcje alergiczne i podrażnienie żołądka ^[8].

Mniszek: młode liście, kwiat i korzeń

Mniszek pospolity (Taraxacum officinale) dostarcza ziela, samego kwiatu i korzenia ^[9]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się jedzenie młodych listków mniszka na surowo, w wiosennych sałatkach ^[9]. Przypisuje się im tam działanie oczyszczające, dawniej nazywane „czyszczeniem krwi” ^[9][10].

Według piśmiennictwa korzeń mniszka pobudza wątrobę do wytwarzania żółci i ułatwia jej odpływ do dwunastnicy ^[10][11]. Korzeń i kwiat stosowano wspomagająco w chorobach wątroby z osłabionym wytwarzaniem żółci, zwłaszcza w okresie zdrowienia po wirusowym zapaleniu wątroby ^[11][10]. Sięgano po mniszek także przy zastoju żółci w pęcherzyku i w początkowym okresie kamicy żółciowej ^[10]. Zarazem wśród przeciwwskazań dla ziela mniszka wymienia się niedrożność dróg żółciowych i jelit ^[12].

Brzoza: sok wiosną, liście w maju i czerwcu

Brzoza brodawkowata (Betula pendula) dawała wiosną naturalny sok, pozyskiwany z nawierconego pnia albo naciętych gałęzi ^[2][13]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się temu sokowi działanie ogólnie wzmacniające, regulujące przemianę materii i zapobiegające kamieniom moczowym ^[2][13]. Sok stosowano w kamicy moczowej, w zapaleniu nerek i pęcherza oraz dla wzmocnienia ^[2]. W lodówce świeży sok zachowuje trwałość do 4 dni ^[2].

Liście zbiera się od maja do czerwca, z brzozy brodawkowatej i brzozy omszonej ^[14]. Według piśmiennictwa przetwory z liści zwiększają ilość moczu, a wraz z nim wydalanie sodu, chloru i kwasu moczowego ^[2][13]. Wyciąg z liści stosuje się w przewlekłych chorobach dróg moczowych ze zmniejszonym wydzielaniem moczu oraz w obrzękach związanych z niewydolnością serca i nerek ^[13]. Przetwory z liści stosowano też w niektórych chorobach skóry: trądziku młodzieńczym, łojotokowym zapaleniu skóry i łuszczycy ^[2].

W piśmiennictwie opisuje się zarówno odwar z liści, jak i napar, przygotowywany przez zalanie liści wrzątkiem i odstawienie pod przykryciem ^[13][14]. W piśmiennictwie zielarskim pojawia się opinia, że gotowanie może przyspieszać rozkład cennych składników liści ^[14].

Bluszczyk kurdybanek – zioło na wiosenne osłabienie

Bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) dostarcza ziela, które od dawna uchodziło za „czyszczące krew”, moczopędne i pobudzające trawienie ^[15]. W XIX wieku polecano go między innymi jako środek wzmacniający po zimowym osłabieniu ^[15]. Z młodych części świeżego, aromatycznego ziela przygotowywano zupy zielne i sałatki ^[16].

Ziele stosuje się przy zmniejszonym wytwarzaniu żółci, nieżytach żołądka i jelit oraz zaburzeniach trawienia, takich jak brak apetytu i wzdęcia ^[17]. Opisuje się, że dzięki garbnikom (substancjom o działaniu ściągającym) ziele przyjmowane doustnie działa łagodnie ściągająco i przeciwbiegunkowo ^[18]. Odwar z ziela pije się przed jedzeniem jako środek żółciopędny i wspomagający trawienie, a zewnętrznie używa się go do przemywań, okładów i płukań ^[18][17]. W medycynie ludowej ziele stosowano także w nieżytach górnych dróg oddechowych i zapaleniu pęcherza moczowego ^[17].

Na co uważać

Przeciwwskazania i działania niepożądane korzenia pierwiosnka opisuje się tak samo jak dla korzenia krzyżownicy senega (innego korzenia o działaniu wykrztuśnym) ^[3]. Dawki wyciągów z pierwiosnka znacznie większe od leczniczych silnie drażnią żołądek i jelita, wywołując nudności, wymioty lub biegunkę, a czasem uczulenie ^[4].

Oparzenie świeżą pokrzywą wywołuje pokrzywkę, która zwykle szybko ustępuje; nie należy się jej spodziewać po spożyciu przetworzonych liści ^[19]. Osoby uczulone na oparzenia pokrzywą nie powinny stosować na skórę ani świeżych, ani suszonych liści ^[19]. U nielicznych osób większe dawki wyciągu z pokrzywy mogą wywołać obrzęki i skąpomocz (wydalanie małej ilości moczu) ^[8]. Nie są znane żadne interakcje pokrzywy z lekami ^[19].

Kontaktowe reakcje alergiczne na mniszek opisywano zwłaszcza u ogrodników, florystów i osób spędzających dużo czasu na świeżym powietrzu ^[20]. Przetwory z brzozy w zalecanych dawkach nie wywołują według źródeł działań niepożądanych ^[2]. Przy dawkach leczniczych ziela kurdybanka nie obserwowano działań niepożądanych ^[18].

U niewielu kobiet w ciąży stosujących mniszek (liść lub korzeń) albo pokrzywę nie zauważono szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[20][19].

Dzieci i nastolatki

Opisano dawne doniesienie o zatruciu dzieci, które plotły wianki ze świeżych mniszków i wysysały mleczko z łodyg kwiatowych ^[20]. U dziecka, które upadło w pokrzywy, opisano natychmiastową i opóźnioną reakcję nadwrażliwości (nadmiernej reakcji obronnej organizmu) ^[19]. U noworodka wystąpiła uogólniona pokrzywka, gdy matka karmiąca piersią przykładała odwar z liści pokrzywy na brodawki ^[19]. Brak danych o bezpieczeństwie pokrzywy u dzieci, choć źródła nie przewidują działań niepożądanych ^[21].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Korzeń pierwiosnka zawiera do 10% saponin trójterpenowych oraz ok. 0,1% olejku eterycznego, a kwiat mniej saponin, za to karotenoidy (barwniki roślinne) i flawonoidy ^[3]. Według piśmiennictwa saponiny z wodnych wyciągów z korzenia podrażniają zakończenia nerwowe w żołądku i odruchowo wywołują wydzielanie rzadkiego śluzu w oskrzelach, co ułatwia odkrztuszanie ^[4]. W dawnym piśmiennictwie korzeń pierwiosnka uznawano za równie skuteczny środek wykrztuśny jak korzeń krzyżownicy senega i silniejszy od korzenia mydlnicy ^[3]. W jednym opracowaniu preparat łączący wyciągi z tymianku i pierwiosnka z dodatkiem tymolu (składnika olejku tymiankowego) łagodził kaszel w infekcjach dróg oddechowych porównywalnie z ambroksolem (syntetycznym lekiem wykrztuśnym); badano mieszankę, a nie sam pierwiosnek ^[22].

Liście brzozy zawierają 3–7% flawonoidów, ok. 9% garbników i ok. 4% soli mineralnych ^[14]. Źródła różnią się co do trwałości soku brzozowego w lodówce: jedno podaje 4–6 dni, drugie do 4 dni ^[2]. Korzeń mniszka zawiera 24–40% inuliny (cukru zapasowego), a jej ilość zmienia się z porą roku i jest największa jesienią ^[23]. Pieczenie po oparzeniu pokrzywą wywołują głównie histamina i serotonina, a pojedynczy włosek parzący wprowadza do skóry ok. 6,1 ng histaminy ^[19][21].