Zioła na bezsenność: kozłek lekarski, niepokalanek i melisa

Bezsenność to trudności z zasypianiem, z utrzymaniem snu albo zbyt wczesne budzenie się, przez które sen nie daje wypoczynku. Dotyka około jednej trzeciej dorosłych i utrudnia codzienną pracę oraz życie towarzyskie ^[1]. Przy kłopotach ze snem od dawna sięga się po uspokajające napary i mieszanki ziołowe.

Kozłek lekarski – najlepiej znane zioło na sen

Kozłek lekarski (Valeriana officinalis), nazywany też walerianą, to roślina, z której korzenia przygotowuje się napary i wyciągi ^[2][1][3]. W piśmiennictwie zielarskim uważa się go za kluczowe zioło przy bezsenności, szczególnie przy trudnościach z zasypianiem ^[4]. Stosuje się go też wspomagająco przy napięciu nerwowym i niepokoju ^[5].

W piśmiennictwie podaje się mieszankę uspokajającą z równych części korzenia kozłka, ziela (nadziemnej części rośliny) serdecznika oraz liści mięty, szałwii i melisy ^[3]. Napar z tej mieszanki opisywano jako picie po jedzeniu w stanach pobudzenia nerwowego i bezsenności ^[3].

Przeglądy wielu badań, w których porównywano osoby biorące kozłek z osobami, które go nie brały, oceniają dane jako niejednoznaczne ^[6][1]. Jeden taki przegląd wskazuje, że kozłek może poprawiać jakość snu bez działań niepożądanych, ale większość badań miała poważne wady ^[1]. Według innych źródeł nie wykazano przekonująco, że kozłek działa przy bezsenności, zwłaszcza w nowszych, staranniejszych badaniach ^[7][5]. Połączenie kozłka z melisą poprawiało jakość snu u ochotników i u osób z łagodną bezsennością ^[8][5].

Nie są znane przeciwwskazania do stosowania kozłka ^[5]. Przy łączeniu go z diazepamem (lekiem uspokajającym na receptę) lub morfiną (silnym lekiem przeciwbólowym) zaleca się ostrożność, bo działanie uspokajające może się sumować ^[9]. Opisano przypadek majaczenia (ostrego splątania) u kobiety, która brała jednocześnie kozłek, dziurawiec i loperamid (lek przeciwbiegunkowy) ^[5].

Niepokalanek pospolity a melatonina

Niepokalanek pospolity (Vitex agnus-castus) wiąże się w piśmiennictwie fitoterapeutycznym z problemami ze snem, zwłaszcza z trudnościami z utrzymaniem snu ^[10]. Przypisuje mu się też możliwą pomoc przy zaburzeniach snu po podróży przez kilka stref czasowych ^[10].

W badaniu na zdrowych mężczyznach wyciąg z niepokalanka zwiększał wydzielanie melatoniny (hormonu pomagającego regulować sen), szczególnie w nocy ^[10]. Dowody dotyczące bezsenności są więc pośrednie i opierają się na tym wpływie na melatoninę ^[10].

Nie są znane przeciwwskazania do stosowania niepokalanka ^[10]. Może on osłabiać działanie leków blokujących dopaminę (np. niektórych leków przeciwpsychotycznych), choć u ludzi tego nie zaobserwowano ^[10]. U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[10]. Źródło zaleca w ciąży ostrożność i stosowanie tylko na wczesnym etapie przy niewydolności ciałka żółtego (zaburzeniu hormonalnym) ^[10].

Melisa lekarska

Melisa lekarska (Melissa officinalis) to zioło, z którego liści przygotowuje się napar i inne przetwory ^[11]. Tradycyjnie stosuje się ją jako środek uspokajający przy pobudzeniu nerwowym, bezsenności i niepokoju ^[11][2].

Połączenie melisy z kozłkiem poprawiało jakość snu u ochotników i u osób z łagodną bezsennością ^[8]. Ten wynik dotyczy mieszanki z kozłkiem, a nie samej melisy ^[8][5].

Według źródeł melisa w dawkach leczniczych nie powinna pogarszać zdolności prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn ^[8]. Opisywano możliwą interakcję melisy z lekami stosowanymi w chorobach tarczycy ^[12].

Jak przygotowaćnapar

Surowiec

liście

Sposób

napar

Jak zrobić napar

Liście melisy zalewa się wrzącą wodą, przykrywa i odstawia na około 15 minut, potem przecedza.

1. Liście melisy dodaje się też do mieszanek z korzeniem kozłka albo z szyszkami chmielu.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Żeń-szeń – uspokaja czy pobudza?

Żeń-szeń (Panax ginseng) to roślina, której sproszkowany korzeń tradycyjnie uznaje się za uspokajający przy kołataniu serca z lękiem, bezsenności i niepokoju ^[13].

W jednym małym badaniu u 12 kobiet po menopauzie koreański czerwony żeń-szeń łagodził zmęczenie, bezsenność i obniżony nastrój ^[13].

Żeń-szeń jest zarazem ziołem wzmacniającym, które może nasilać drażliwość i bezsenność, dlatego zaleca się ostrożność ^[4]. Przy większych dawkach opisywano tak zwany zespół nadużywania żeń-szenia z nadciśnieniem, nerwowością i bezsennością, choć jego znaczenie jest dziś kwestionowane ^[13][14]. Żeń-szeń jest przeciwwskazany w ostrej fazie infekcji ^[4].

U osób biorących warfarynę (lek przeciwzakrzepowy na receptę) żeń-szeń może osłabiać jej działanie, dlatego zaleca się kontrolę krzepliwości krwi ^[13][15]. Przy gliklazydzie (leku na cukrzycę) rośnie ryzyko zbyt niskiego cukru we krwi i zaleca się jego kontrolę ^[15]. U kobiety biorącej fenelzynę (lek na depresję) po preparacie i herbacie z żeń-szenia wystąpiły bezsenność, ból głowy i drżenie ^[16].

Inne zioła

W piśmiennictwie zielarskim przy bezsenności wymienia się też szyszki chmielu i kwiat maku polnego ^[2]. Podaje się również mieszankę szyszek chmielu, ziela dziurawca, korzenia kozłka, liści mięty pieprzowej oraz ziela serdecznika lub liści melisy ^[17]. Dziurawca nie stosuje się jednocześnie z acenokumarolem (lekiem przeciwzakrzepowym na receptę), bo może on wtedy działać słabiej ^[18]. Dawniej przy bezsenności zalecano żucie nasion anyżu ^[19]. Marzanką wonną, także razem z chmielem i lawendą, wypełnia się poduszki zapachowe stosowane przy bezsenności ^[20].

Korzeń witanii ospałej (Withania somnifera) jest tradycyjnie stosowany przy bezsenności ^[21]. Według niektórych badań część jej preparatów może nieznacznie poprawiać sen, zwłaszcza u osób z bezsennością ^[22]. Po suplementach z witanią opisywano przypadki nadczynności tarczycy, które ustępowały po odstawieniu preparatu ^[23][21]. Opisywano też możliwą interakcję witanii z lekami przeciwpsychotycznymi ^[24].

Dzieci i nastolatki

W badaniu z udziałem dzieci, którym podawano wyciąg z kozłka, jedynym zgłoszonym działaniem niepożądanym było poranne zmęczenie, które ustąpiło po zmianie dawki ^[5]. Brak danych o bezpieczeństwie melisy u dzieci, choć działań niepożądanych się nie oczekuje ^[8].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd z 2006 r. objął 16 badań kozłka z udziałem 1093 osób, w których porównywano go z nieczynnym preparatem (placebo) ^[1]. Dawki, rodzaje preparatów i czas stosowania bardzo się w nich różniły, a większość badań miała poważne wady metodyczne ^[1]. W 6 badaniach, które oceniały, czy sen się poprawił, szansa poprawy była 1,8 razy większa niż przy placebo ^[1]. Autorzy zauważyli jednak, że wynik mógł być zawyżony, bo badania z niekorzystnym wynikiem rzadziej trafiają do druku ^[1]. Przegląd z 2000 r. objął 9 badań samego kozłka; ich wyniki były sprzeczne, a dane uznano za niejednoznaczne ^[6].

W badaniu żeń-szenia 12 kobiet po menopauzie przyjmowało 6 g koreańskiego czerwonego żeń-szenia dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 30 dni ^[13]. Dwie kobiety, które zjadły około 25 g korzenia żeń-szenia, przeszły przejściowe zapalenie tętnic mózgowych z silnym bólem głowy, nudnościami i wymiotami ^[13]. W opisanym przypadku przedawkowania kozłka (20-krotność dawki leczniczej) objawy były łagodne i ustąpiły w ciągu 24 godzin ^[5]. Zalecenia dotyczące interakcji kozłka i żeń-szenia pochodzą z monografii Europejskiej Agencji Leków ^[9][15].