Zioła na biegunkę: berberys, rumianek i borówka czernica

Biegunka to wielokrotne w ciągu doby oddawanie płynnego lub półpłynnego stolca ^[1]. Jest objawem, który mogą wywołać między innymi stres, zakażenia, zepsute jedzenie, leki albo alergie pokarmowe ^[1]. Przy takich dolegliwościach od dawna sięga się po napary i odwary z roślin.

Berberys zwyczajny

Berberys zwyczajny (Berberis vulgaris) tradycyjnie stosowano przy biegunce ^[2]. Dawni amerykańscy zielarze, zwani eklektykami, podawali korę berberysu przy przewlekłej biegunce i czerwonce ^[3]. W krajach azjatyckich rośliny zawierające berberynę wchodzą w skład tradycyjnych ziołowych leków na biegunkę ^[4]. Berberyna to jedna z substancji czynnych berberysu, zaliczana do alkaloidów ^[3].

W piśmiennictwie fitoterapeutycznym berberys wskazuje się przy ostrej biegunce zakaźnej, ale nie wirusowej, i przypisuje się to przeciwbakteryjnemu działaniu berberyny ^[5]. Badania u ludzi dotyczyły czystej berberyny, a nie kory czy owoców berberysu ^[2]. W jednym badaniu berberyna przyspieszała ustąpienie biegunki u chorych zakażonych pałeczką okrężnicy ^[2]. W innym badaniu nie zmniejszała wyraźnie wydzielania wody do jelit w ostrych biegunkach wodnistych ^[2]. Ocenia się, że berberyna prawdopodobnie ma wartość w niektórych ostrych biegunkach zakaźnych, ale nie w cholerze ^[2].

Jedzenie owoców berberysu wywoływało wymioty i biegunkę, choć owoce te służą też do wyrobu dżemów i napojów ^[3]. Berberyna może zwiększać stężenie cyklosporyny (leku po przeszczepie, osłabiającego odporność) we krwi ^[2]. Nie są znane zatrucia berberysem, ale po przedawkowaniu samej berberyny możliwe są przypadki śmiertelne ^[2]. W dwóch badaniach u dorosłych z ostrą biegunką berberyna była dobrze tolerowana ^[3].

Rumianek pospolity

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) tradycyjnie stosuje się przy biegunce nerwowej oraz przy niestrawności ze wzdęciami ^[6]. W połączeniu z pektyną jabłkową stosuje się go przy ostrej, niepowikłanej biegunce ^[6][7].

Preparat z pektyną jabłkową i wyciągiem z rumianku skracał czas trwania biegunki u dzieci ^[6][7]. Porównywano dzieci, które dostawały ten preparat, z dziećmi, które dostawały preparat pozorny (placebo), i preparat wypadł lepiej ^[6]. Podawano go jako uzupełnienie nawadniania doustnego, które jest podstawą leczenia ostrej biegunki u dzieci ^[7]. Przegląd badań u dzieci uznał wyniki dla mieszanki z rumiankiem za obiecujące, ale badań jest mało i trzeba je ostrożnie interpretować ^[8]. Badano gotowy preparat z pektyną, a nie zwykłą herbatkę rumiankową ^[6].

Przy znanej alergii na rumianek źródła zalecają unikanie go, bo wiązano go z ciężkimi reakcjami uczuleniowymi (anafilaksją) ^[6]. U osób po przeszczepie nerki opisywano interakcję herbat ziołowych, w tym rumianku, z cyklosporyną ^[6]. Osobom po przeszczepie i biorącym leki, przy których mała zmiana stężenia bywa groźna, zaleca się unikanie dużych dawek rumianku i konsultację z lekarzem lub farmaceutą ^[9]. W jednym badaniu regularne picie rumianku w ciąży wiązano z większym ryzykiem zagrażającego poronienia i przedwczesnego porodu ^[6].

Borówka czernica

W ziołolecznictwie korzysta się z owoców borówki czernicy (Vaccinium myrtillus) ^[10]. Tradycyjnie stosowano je przy biegunce, czerwonce oraz zapaleniach żołądka i jelit ^[10]. Owoce wskazuje się przy ostrej biegunce o niejasnej przyczynie ^[10]. W dawnym zielniku polecano odwar z suszonych owoców, zwłaszcza przy wymiotach z biegunką u dzieci ^[11].

Nie są znane przeciwwskazania do stosowania borówki czernicy ^[10].

Jak przygotowaćodwar

Surowiec

owoce

Sposób

odwar

Jak zrobić odwar

Suszone owoce borówki czernicy rozdrabnia się, zalewa zimną wodą, doprowadza do wrzenia i trzyma pod przykryciem na małym ogniu około 30 minut, potem przecedza.

1. Do odwaru używa się owoców wcześniej wysuszonych.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Kurkuma (ostryż długi)

Kurkuma (ostryż długi, Curcuma longa) jest spożywana jako pokarm, ale przy biegunce badano kurkuminę, czyli wyodrębnioną substancję z kurkumy ^[12]. U osób z HIV i przewlekłą biegunką przyjmujących kurkuminę obserwowano ustąpienie biegunki, unormowanie stolca i przyrost masy ciała ^[12]. Była to obserwacja chorych, a nie badanie z grupą porównawczą, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[12].

Kurkuma jest przeciwwskazana przy niedrożności dróg żółciowych, a przy kamicy żółciowej zaleca się ostrożność ^[12]. Opisywano przypadki uczuleniowego zapalenia skóry po kontakcie z kurkumą ^[12]. Opisywano też możliwą interakcję kurkuminy z lekami na cukrzycę oraz z lekami hamującymi odporność (np. po przeszczepach) ^[13][14].

Pięciornik kurze ziele

Z pięciornika kurze ziele (Potentilla erecta) używa się kłącza i korzenia ^[15][16]. Tradycyjnie stosowano go przy przewlekłej biegunce oraz stanach zapalnych skóry i błon śluzowych ^[17]. W dawnym zielniku opisywano nastój z korzenia na czerwonym winie, podawany na wzmocnienie żołądka i biegunkę ^[18].

W badaniu u dzieci z biegunką wywołaną rotawirusem wyciąg z korzenia pięciornika skracał czas jej trwania ^[15]. Przegląd badań u dzieci uznał dane dla pięciornika za obiecujące, ale badań jest mało i wyniki trzeba ostrożnie interpretować ^[8]. W badaniach klinicznych u dzieci z biegunką rotawirusową nie opisywano objawów toksycznych wyciągu ^[16].

Inne zioła i czego unikać

W tradycji zachodniej imbir stosowano między innymi przy biegunce związanej z wyczerpaniem ^[19]. Korzeń kobylaka i bergenię również wymienia się jako stosowane przy biegunce ^[4]. Kobylak nie jest jednak właściwym wyborem przy przewlekłych wymiotach i podrażnionej błonie śluzowej żołądka ^[4]. Przy biegunce przygotowuje się też osoloną marchwiankę: z ryżem przy nasilonej biegunce, z ziemniakiem przy łagodniejszej ^[4].

Senes (zioło przeczyszczające) jest przeciwwskazany przy biegunce oraz w chorobach zapalnych jelita grubego ^[20]. W szkockich poradniach chorób przewodu pokarmowego 4% nowych przypadków biegunki wywołały środki przeczyszczające ^[20]. Mydlnicy lekarskiej nie stosuje się w czasie biegunki ^[4].

Dzieci i nastolatki

Przegląd 14 badań u dzieci i nastolatków z dolegliwościami trawiennymi nie odnotował poważnych działań niepożądanych ziół ^[8]. Stosowanie berberyny przy biegunce u dzieci może powodować nudności ^[2]. U jednego dziecka skłonnego do alergii po wypiciu herbaty rumiankowej wystąpiła ciężka reakcja uczuleniowa ^[6].

Berberynę uważa się za przyczynę ciężkiego rozpadu czerwonych krwinek i żółtaczki u noworodków z wrodzonym niedoborem jednego z enzymów krwinek ^[3]. Podawanie roślin z berberyną noworodkom z żółtaczką jest przeciwwskazane ^[21]. Berberyna przenikała do mleka, gdy matka karmiąca piersią spożywała rośliny z berberyną ^[3].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd z 2017 r. objął 14 badań i 1927 uczestników w wieku 0–18 lat; z powodu małej liczby badań autorzy zalecają ostrożną interpretację ^[8]. W badaniu z siarczanem berberyny 400 mg (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmniejszało objętość stolca u pacjentów z zakażeniem E. coli ^[2]. Berberyna 100 mg cztery razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) nie hamowała wyraźnie wydzielania wody do jelit w ostrych biegunkach wodnistych ^[2]. W dwóch badaniach biegunki wywołanej przez E. coli i przecinkowca cholery berberyna w dawkach 0,8–1,2 g/dobę (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) była dobrze tolerowana ^[3]. Wczesne badanie sugerowało, że chlorowodorek berberyny może być skuteczny w cholerze i ciężkiej biegunce ^[2]. Przegląd z 2001 r. zakwestionował związek berberyny z rozpadem krwinek u noworodków w przypadku innej rośliny, Coptis chinensis ^[3].

U pacjentów z HIV czysta kurkumina w średniej dawce 1862 mg dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) wiązała się też z mniejszymi wzdęciami i bólem brzucha ^[12]. U zdrowych mężczyzn kurkumina 1000 mg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmieniała aktywność enzymów wątroby rozkładających niektóre substancje ^[12]. W badaniach na szczurach i myszach jednorazowe duże dawki wodnego wyciągu z kłącza pięciornika nie powodowały zgonów ani zmian w narządach ^[16]. W piśmiennictwie zielarskim roślinne środki przeciwbiegunkowe dzieli się na rozkurczowe, śluzowe, ściągające i wiążące niektóre substancje ^[1].