Zioła na chrypkę – co podają dawne zielniki i fitoterapia

Chrypka to zmiana brzmienia i siły głosu, która często towarzyszy przeziębieniu i podrażnieniu krtani. Od dawna sięga się wtedy po ciepłe napary, płukanki i inhalacje z ziół. W polskich książkach zielarskich chrypkę wymienia się przy wielu roślinach, między innymi przy ślazie dzikim, malwie czarnej i miodunce plamistej ^[1][2][3].

Ciepło, para i okłady

Dawniej przy chrypce proponowano gorące kąpiele z dodatkiem macierzanki albo rumianku ^[4]. Do tego dochodziły parówki w łóżku i okłady na szyję ^[4]. Zalecano też codzienne wdychanie gorącej pary znad naparu z tych samych ziół ^[4]. Są to zalecenia z tradycji zielarskiej, opisane w dawnym zielniku ^[4].

W dawnych przepisach przy chrypce pojawiają się także proste środki kuchenne ^[5][6]. Odwar z liści selera mieszano z mlekiem i pito na czczo przy nieżytach dróg oddechowych i chrypce ^[5]. Czosnek jedzono na czczo, również roztarty z gorącym mlekiem, a chrypkę wymieniano osobno wśród wskazań ^[6]. Do naparu z korzenia omanu dodawano miód i przyjmowano go łyżkami wiele razy w ciągu dnia przy kaszlu i chrypce ^[7].

Mieszanki ziołowe

W polskiej literaturze zielarskiej przy chrypce często opisuje się nie pojedyncze zioła, lecz mieszanki ^[8][9][10]. Przy tymianku zaznacza się, że w nieżytach gardła i krtani z chrypką najlepsze wyniki dają mieszanki ziołowe ^[8].

Jedna z opisanych mieszanek na zapalenie krtani zawiera między innymi kwiat dziewanny, kwiat ślazu oraz korzeń biedrzeńca i prawoślazu ^[9]. Z mieszanki gotuje się krótko odwar, który pije się po posiłku ^[9]. W tym przepisie gardło płukano przy tym często odwarem z szałwii i skrzypu ^[9]. Mieszankę opisuje się przy zapaleniu jamy ustnej, gardła i krtani oraz przy uporczywej chrypce ^[9].

Inna, wykrztuśna mieszanka łączy między innymi owoc anyżu, ziele tymianku, kwiat bzu czarnego i korzeń prawoślazu ^[10]. Przygotowany z niej odwar pije się porcjami w ciągu dnia przy suchym kaszlu i chrypce ^[10].

Inne zioła

Wodne wyciągi z kwiatu malwy czarnej (prawoślazu ogrodowego, odmiany czarnej; Althaea rosea) stosuje się przy chrypce, suchości w gardle i kaszlu ze skąpą wydzieliną ^[3][11]. Kwiat ślazu dzikiego (Malva sylvestris) stosuje się w nieżycie gardła i krtani, przy suchym kaszlu i chrypce ^[2]. Z liści ślazu przygotowuje się napar albo macerat, a przy chrypce wymienia się też syrop ślazowy ^[12]. Korzeń i liście prawoślazu lekarskiego (Althaea officinalis) to surowiec śluzowy używany w naparach przy chrypce, kaszlu i zapaleniu gardła ^[13]. Ziele (nadziemną część rośliny) miodunki plamistej (Pulmonaria officinalis) poleca się, gdy chorobom płuc towarzyszą nieżyt gardła, suchy kaszel i chrypka ^[1].

Korzeń biedrzeńca mniejszego (Pimpinella saxifraga) stosuje się w suchym kaszlu, chrypce i anginie ^[14]. Naparem z biedrzeńca dawniej płukano gardło przy chrypce ^[15]. Ziele tymianku pospolitego (Thymus vulgaris) stosuje się w nieżytach gardła i krtani przebiegających z kaszlem i chrypką ^[8]. Wyciąg z korzenia lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra) był składnikiem dawnych kropli stosowanych przy chrypce, kaszlu i nieżycie oskrzeli ^[16].

Przy chrypce wymienia się też ziele ogórecznika, także jako płukankę, oraz syrop z hyzopu z miodem ^[17][18]. W jednym z dawnych przepisów odwar z ziela przetacznika leśnego i korzenia pierwiosnka pito w suchym kaszlu i chrypce ^[19].

Na co uważać

Przetwory z biedrzeńca uznaje się w piśmiennictwie zielarskim za przeciwwskazane w ciąży, ponieważ mogą wywoływać skurcze macicy ^[15]. Przypisuje się im także pobudzanie miesiączkowania ^[15]. Ziele biedrzeńca oceniono negatywnie z powodu braku dowodów na skuteczność, a pozytywnie oceniono tylko korzeń ^[15].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Komisja E (niemiecki zespół ekspertów oceniający zioła) zaleca korzeń biedrzeńca przy nieżytach górnych dróg oddechowych, a ziele oceniła negatywnie z braku dowodów skuteczności ^[15]. W XIX-wiecznym ziołolecznictwie korzeń biedrzeńca uważano za środek moczopędny, napotny i pobudzający wydzielanie śluzu ^[15].

Liść ślazu zawiera ok. 8% śluzów, a jego wodnym wyciągom przypisuje się w piśmiennictwie zielarskim działanie osłaniające i łagodzące podrażnienie gardła ^[12]. Ślaz i prawoślaz należą do rodziny ślazowatych (obok ketmii, czyli hibiskusa), a w piśmiennictwie zielarskim przypisuje się im ten sam kierunek działania ^[12]. Kwiat malwy czarnej zalicza się do środków przeciwkaszlowych ^[11].

Dawne krople Króla Danii zawierały wyciąg z korzenia lukrecji, spirytusowy roztwór amoniaku z olejkiem anyżowym i wodę koprową ^[16]. Gęste wyciągi z lukrecji dodawano też do pastylek do ssania przy kaszlu i zapaleniu gardła ^[16].