Zioła na kaszel: lukrecja, tymianek i prawoślaz – co wiadomo
Damian Podraza — zielarz fitoterapeuta
Opublikowano:
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Leków nie należy odstawiać ani zmieniać bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.
Kaszel to odruch, dzięki któremu drogi oddechowe pozbywają się wydzieliny i czynników drażniących. Przy przeziębieniu i zapaleniu oskrzeli od dawna sięga się po syropy, napary i inhalacje z ziół. Do roślin najczęściej opisywanych przy kaszlu w piśmiennictwie zielarskim należą tymianek, lukrecja i prawoślaz [1][2][3].
W skrócie
- Tymianek tradycyjnie stosuje się przy kaszlu, a syrop i tabletki z tymiankiem i innymi ziołami łagodziły kaszel lepiej niż placebo.
- Lukrecja jest tradycyjnie stosowana przy kaszlu, ale jest przeciwwskazana przy obrzękach i niewydolności serca, a źródła zalecają nie łączyć jej z digoksyną.
- Prawoślaz to roślina śluzowa stosowana przy suchym, drażniącym kaszlu, która może zmniejszać wchłanianie żelaza.
- Olejek miętowy nie powinien być stosowany na twarz i klatkę piersiową niemowląt i małych dzieci.
Lukrecja gładka
Przy kaszlu korzysta się z korzenia lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra) [4]. Tradycyjnie stosuje się ją przy kaszlu i chorobach płuc, zwłaszcza przy zapaleniu oskrzeli [2]. Jest też łagodzącym składnikiem syropów na kaszel [2]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się ją jako zioło rozkurczające oskrzela i ułatwiające odkrztuszanie [3]. Dawny przepis na herbatę na kaszel łączył korzeń lukrecji z korzeniem prawoślazu i owocami kopru włoskiego [4].
W jednym badaniu płukanie gardła odwarem z korzenia lukrecji przed znieczuleniem ogólnym zmniejszyło kaszel po zabiegu i częstość bólu gardła [2].
Lukrecja jest przeciwwskazana przy obrzękach i niewydolności serca [2]. Źródła zalecają nie łączyć jej z digoksyną (lekiem na serce), bo rośnie ryzyko działań toksycznych tego leku [5]. Inne źródła zalecają ostrożność także przy pozostałych lekach nasercowych z tej grupy [2]. Przy furosemidzie (leku moczopędnym) lukrecja może nasilać utratę potasu, dlatego zaleca się kontrolę elektrolitów (soli mineralnych we krwi) [5]. Spożywanie lukrecji w ciąży może niekorzystnie wpływać na rozwój dziecka, w tym na pamięć i zachowanie [2].
Tymianek pospolity
Tymianek pospolity (Thymus vulgaris) tradycyjnie stosuje się przy zapaleniu oskrzeli, kaszlu, astmie i nieżycie górnych dróg oddechowych [1]. Zalecano go jako środek ułatwiający odkrztuszanie, szczególnie w postaci syropu [1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się syropowi z tymianku rozrzedzanie zalegającej wydzieliny i ułatwianie jej odkrztuszania [6][1]. Opisuje się go też przy suchym, dusznym kaszlu i świszczącym oddechu [3].
W jednym badaniu chorzy na ostre zapalenie oskrzeli brali syrop z tymiankiem i bluszczem albo placebo (środek bez substancji czynnych) [1]. Syrop lepiej niż placebo zmniejszał liczbę napadów kaszlu i łagodził objawy [1]. W innym takim badaniu tabletki z tymiankiem i korzeniem pierwiosnka dawały lepsze wyniki niż placebo przy ostrym zapaleniu oskrzeli z mokrym kaszlem [1]. W jeszcze innym badaniu syrop z tymianku łagodził objawy podobnie jak bromheksyna (lek ułatwiający odkrztuszanie) [1]. Badano konkretne syropy i tabletki, często z dodatkiem innych ziół, a nie każdy domowy preparat z tymianku [1].
Prawoślaz lekarski
Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) to roślina śluzowa, a w zielarstwie korzysta się z jego korzenia i liści [6]. Tradycyjnie stosuje się go przy suchym, drażniącym kaszlu oraz przy świszczącym oddechu [3]. Napary z korzenia i liści stosuje się przy chrypce, kaszlu i zapaleniu gardła [6]. Syrop z liści lub korzenia prawoślazu stosuje się przy suchym kaszlu [6]. Dawny przepis opisywał odwar z korzenia z cukrem, gumą arabską i białkiem, który miał łagodzić kaszel i ułatwiać odkrztuszanie [7].
W badaniach na zwierzętach śluz z korzenia prawoślazu wyraźnie hamował kaszel [8].
Prawoślaz, podobnie jak inne zioła bogate w błonnik, może nieco zmniejszać wchłanianie części żelaza z pożywienia i suplementów [9]. Przy niedokrwistości i przyjmowaniu preparatów żelaza źródła zalecają nie przyjmować go razem z posiłkami ani z żelazem [9].
Jak przygotowaćsyrop z maceratu
- Surowiec
- korzeń
- Sposób
- syrop z maceratu
Jak zrobić macerat
Korzeń prawoślazu zalewa się wodą o temperaturze pokojowej, przykrywa i odstawia na co najmniej 30 minut (często na kilka godzin), potem przecedza.
- Wrzątku się nie używa, bo macerat na zimno uważa się za najlepszy sposób wydobycia składników korzenia.
- Do przecedzonego maceratu dodaje się miód lub cukier i miesza do rozpuszczenia.
- Syrop bez konserwantów przechowuje się w lodówce.
Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.
Koper włoski
Koper włoski (Foeniculum vulgare) dawniej wykorzystywano przy przewlekłym kaszlu w postaci syropu ze świeżego soku [10]. Jego owoce wchodziły też do dawnej herbaty na kaszel z korzeniem prawoślazu i lukrecji [4].
W opisie jednego przypadku żucie owoców kopru pomogło złagodzić kaszel wywołany enalaprilem (lekiem na nadciśnienie) [10]. W jednym badaniu herbatka ziołowa zawierająca koper, a nie sam koper, zmniejszyła częstość i nasilenie kaszlu u osób z astmą alergiczną [10].
Mięta pieprzowa
Mięta pieprzowa (Mentha piperita) tradycyjnie stosowana jest przy zapaleniu oskrzeli, kaszlu, przeziębieniu i grypie, doustnie i w inhalacjach [11]. Inhalacje z mięty stosowano do łagodzenia kaszlu w zapaleniu oskrzeli i płuc [11]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się jej hamowanie kaszlu i zmniejszanie nadmiernej wydzieliny w oskrzelach [11]. W badaniach na zwierzętach wdychanie mentolu, substancji z mięty, zmniejszało częstość kaszlu [11].
Babka lancetowata i oman wielki
Babka lancetowata (Plantago lanceolata) opisywana jest przy obfitej wydzielinie i przedłużającym się mokrym kaszlu [3]. Liście babki są składnikiem tradycyjnych leków ziołowych łagodzących podrażnienie jamy ustnej lub gardła i związany z nim suchy kaszel [12].
Oman wielki (Inula helenium) opisywany jest jako zioło rozkurczające oskrzela i ułatwiające odkrztuszanie, stosowane przy kaszlu [3]. Przedawkowanie omanu może powodować nudności, wymioty, biegunkę, skurcze żołądka, wysypkę i objawy porażenne [13]. Stosowanie korzenia omanu w czasie karmienia piersią jest zdecydowanie odradzane z powodu zawartej w nim substancji uczulającej [13]. Opisano kobietę uczuloną na maść z omanem, u której po tabletkach z wyciągiem z omanu pojawił się wyprysk na twarzy [9].
Cebula
Tradycyjnie robiono też syrop z cebuli: plasterki cebuli zasypywano cukrem i zostawiano na noc, a powstały sok pito przy kaszlu [20]. Wyciąg z cebuli jest też składnikiem aptecznych syropów wykrztuśnych [21].
Jak przygotowaćsyrop z cebuli
- Surowiec
- świeża cebula
- Sposób
- syrop z cebuli
- Cebulę kroi się w cienkie plasterki i zasypuje cukrem.
- Naczynie przykrywa się i odstawia na noc w ciepłe miejsce.
- Powstały sok zlewa się znad cebuli i pije przy kaszlu.
Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.
Leszczyna pospolita
W wykładzie o domowych sposobach na przeziębienie naturoterapeutka Barbara Kazana opisuje syrop z kotków leszczyny z miodem spadziowym oraz napar z suszonych kotków. Podaje je przy kaszlu, zapaleniu oskrzeli i krtani oraz chrypce 16:00.
Dzieci i nastolatki
Prawoślaz tradycyjnie stosowano także przy kaszlu u dzieci [3]. Brak danych o stosowaniu prawoślazu u dzieci, choć nie oczekuje się działań niepożądanych [14]. W aptekach dostępne są też syropy z korzenia prawoślazu przeznaczone dla dzieci od 1. roku życia, np. wyroby medyczne z dodatkiem miodu [16].
Olejek miętowy nie powinien być stosowany na twarz i klatkę piersiową niemowląt i małych dzieci, zwłaszcza w okolicy nosa [11]. Preparaty do nosa z mentolem mogą powodować u małych dzieci skurcz głośni (części krtani) [11]. Źródło nie określa granicy wieku.
W badaniu dzieci z alergiami pokarmowymi nadwrażliwość na koper włoski stwierdzono u jednego dziecka [15]. U dziecka z chorobą Addisona (rzadką chorobą nadnerczy) jedzenie bardzo dużych ilości słodyczy z lukrecją spowodowało odwracalne zahamowanie wzrostu [2].
Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy
Tymianek ma pozytywną monografię Komisji E (niemieckiej komisji oceniającej zioła) przy objawach zapalenia oskrzeli, kaszlu i nieżytu górnych dróg oddechowych [1]. Mokry kaszel zalicza się do wskazań tymianku potwierdzonych badaniami u ludzi [1]. W badaniu otwartym (uczestnicy wiedzieli, co przyjmują) syrop z tymiankiem, bluszczem i anyżem był dobrze tolerowany i skuteczny w kaszlu [1]. W porównaniu syropu z tymianku z bromheksyną objawy łagodniały podobnie, a różnica między nimi mogła być przypadkowa [1].
W badaniu na świnkach morskich dwie substancje z lukrecji podawane doustnie w dawce 30 mg/kg (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) wyraźnie zmniejszały kaszel wywołany ostrą substancją z papryki [2]. Lukrecja może obniżać poziom potasu we krwi, co nasila toksyczne działanie digoksyny [5][2]. W opisanym przypadku dziecko z chorobą Addisona jadło 300–400 g lukrecji dziennie w słodyczach [2].
Herbatka ziołowa z koprem włoskim poprawiła też sen i wynik pomiaru sprawności oddychania u osób z astmą alergiczną [10]. Nadwrażliwość na koper stwierdzono u jednego z 200 dzieci z alergiami pokarmowymi [15]. Odradzanie omanu przy karmieniu piersią wynika z obecności alantolaktonu (substancji uczulającej przy kontakcie ze skórą) [13].
Najczęstsze pytania
- Jakie zioła na kaszel są najczęściej opisywane?
Do ziół najczęściej opisywanych przy kaszlu należą tymianek, lukrecja i prawoślaz [1][2][3]. Badania u ludzi dotyczą głównie preparatów z tymiankiem i innymi ziołami, które w takich badaniach łagodziły kaszel lepiej niż placebo [1].
- Jakie zioła na suchy, a jakie na mokry kaszel?
Przy suchym, drażniącym kaszlu tradycyjnie stosuje się prawoślaz [3]. Przy mokrym kaszlu z wydzieliną opisuje się tymianek i babkę lancetowatą [1][3].
Źródła
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Thyme”
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Licorice”
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Herbal approaches to system dysfunctions”
- August Czarnowski, „Zielnik lekarski. Zastosowanie, opis botaniczny i uprawa najważniejszych polskich roślin lekarskich” (1938)
- EMA HMPC — Liquiritiae radix
- Wiedza i doświadczenie własne autora
- August Czarnowski, „Zielnik lekarski. Zastosowanie, opis botaniczny i uprawa najważniejszych polskich roślin lekarskich” (1938), monografia „5. ALTHAEA OFFICINALIS L. — Ślaz lekarski.”
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Principles of herbal pharmacology”
- Simon Mills, Kerry Bone, „The Essential Guide to Herbal Safety” (2005)
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Fennel fruit”
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Peppermint”
- Jurowski K, Fołta M, Tatar B et al. The Level of Cadmium Impurities in Traditional Herbal Medicinal Products with Plantago lanceolata L., folium (Ribwort Plantain Leaves) Available in Polish Pharmacies - Comprehensive Toxicological Risk Assessment Including Regulatory Point of View and ICH Q3D Elemental Impurities Guideline. Biological trace element research, 2022
- Simon Mills, Kerry Bone, „The Essential Guide to Herbal Safety” (2005), monografia „Elecampane”
- Simon Mills, Kerry Bone, „The Essential Guide to Herbal Safety” (2005), monografia „Marshmallow”
- Simon Mills, Kerry Bone, „The Essential Guide to Herbal Safety” (2005), monografia „Fennel”
- Apicold 1+, syrop z korzenia prawoślazu z dodatkiem miodu (wyrób medyczny), opis i dawkowanie produktu
- Simon Mills, Kerry Bone, „The Essential Guide to Herbal Safety” (2005), monografia „Marshmallow”
- „Syrop z prawoślazu lekarskiego”, ogrodowyporadnik.pl
- „Prawoślaz lekarski: właściwości, działanie, leki z prawoślazem”, wapteka.pl
- August Czarnowski, „Zielnik lekarski. Zastosowanie, opis botaniczny i uprawa najważniejszych polskich roślin lekarskich” (1938)
- Irena Matławska (red.), „Farmakognozja. Część 1”
- Barbara Kazana – Naturoterapia, „Jak leczyć przeziębienie i stany zapalne na przedwiośniu?”, YouTube, film, 16:00–19:30