Zioła na miażdżycę: czosnek i wąkrota azjatycka – co wiadomo

Miażdżyca to przewlekła choroba tętnic, w której w ich ścianach odkładają się złogi zwane blaszkami miażdżycowymi. W piśmiennictwie zielarskim za celowe uważa się obniżanie tłuszczów we krwi, zwłaszcza cholesterolu, który odkłada się w ścianach tętnic ^[1]. Podkreśla się też, że przy miażdżycy duże znaczenie mają właściwa dieta i preparaty ziołowe przyjmowane regularnie i długotrwale ^[2].

Czosnek pospolity

Czosnek pospolity (Allium sativum) wykorzystuje się w zielarstwie w postaci cebuli, czyli ząbków ^[3][4]. Tradycyjnie stosuje się go doustnie przy nadciśnieniu tętniczym i miażdżycy, także u osób starszych ^[3][1][5]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje mu się działanie rozszerzające naczynia i obniżające ciśnienie ^[1]. Do zapobiegania objawom miażdżycy używano zwykle wyciągów ze świeżych cebul czosnku ^[1].

W dawnym zielniku podawano 1–2 ząbki surowego czosnku na czczo albo czosnek roztarty z gorącym mlekiem ^[4]. Czosnek wymienia się też jako możliwy środek w zapobieganiu chorobom serca i naczyń, w tym miażdżycy ^[6][7].

Przeglądy wielu badań u ludzi wskazują, że czosnek i preparaty czosnkowe zwykle obniżały cholesterol całkowity i ciśnienie krwi ^[8]. Wyniki dla innych tłuszczów we krwi były niespójne, a autorzy zalecają ostrożne wnioski, bo badania bardzo się od siebie różniły ^[8]. W przeglądzie badań nad pracą naczyń krwionośnych wyniki również były niespójne, choć czosnek może ją poprawiać, zwłaszcza u osób z czynnikami ryzyka chorób serca ^[9]. W jednym badaniu porównywano osoby z podwyższonym ryzykiem choroby wieńcowej, które długo brały specjalny preparat czosnkowy, z osobami, które go nie brały ^[10]. U osób przyjmujących ten preparat szacowane ryzyko choroby wieńcowej było mniejsze ^[10].

U osób przyjmujących acenokumarol (lek przeciwzakrzepowy na receptę) czosnek może wydłużać czas krwawienia, dlatego zaleca się kontrolowanie krzepliwości krwi ^[11]. Przy kwasie acetylosalicylowym (aspiryna) zaleca się ostrożność, bo rośnie ryzyko krwawienia ^[11]. Opisano też przypadki osób przyjmujących warfarynę (lek przeciwzakrzepowy), u których po produktach czosnkowych krew krzepła wyraźnie wolniej ^[12]. Czosnek zawiera związki siarki, które mogą zakłócać wytwarzanie hormonów tarczycy ^[6].

Wąkrota azjatycka

Wąkrota azjatycka (Centella asiatica), nazywana też gotu kola, jest opisywana w podręcznikach fitoterapii jako roślina mogąca pomagać przy niestabilnej blaszce miażdżycowej ^[6]. Niestabilna blaszka to złóg w ścianie tętnicy, który może pękać. Według danych z udziałem ludzi wąkrota może stabilizować blaszki miażdżycowe w tętnicach szyjnych i udowych, a przez to zmniejszać ryzyko powikłań w mózgu ^[13].

Wąkrota jest przeciwwskazana u osób z alergią ^[13]. Opisywano możliwą interakcję z lekami uspokajającymi ^[14]. Opisywano też możliwą interakcję ze statynami (leki obniżające cholesterol) ^[15].

Karczoch zwyczajny

Karczoch zwyczajny (Cynara scolymus) jest znany głównie jako warzywo, a w zielarstwie korzysta się z jego liści i ziela (nadziemnej części rośliny) ^[16][7]. Liście i wyciągi z karczocha stosuje się przy podwyższonym cholesterolu, który jest czynnikiem ryzyka miażdżycy ^[7]. Preparaty z karczocha stosowano też w miażdżycy naczyń i zaburzeniach przemiany tłuszczów ^[17]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się regularnie przyjmowanym wyciągom z karczocha obniżanie tłuszczów i cholesterolu we krwi oraz zapobieganie miażdżycy ^[17][18][16].

Na podstawie badań laboratoryjnych karczoch uznaje się za możliwy środek wspierający zapobieganie miażdżycy, ze względu na działanie przeciwutleniające i obniżające cholesterol ^[19]. Przy kamicy żółciowej lub niedrożności pęcherzyka żółciowego karczoch stosuje się tylko ostrożnie i pod nadzorem specjalisty ^[19]. Opisano przypadek pokrzywki i obrzęku po zjedzeniu karczocha ^[19].

Marchew siewna

Marchew siewna (Daucus carota) to popularne warzywo, a w zielarstwie korzysta się z jej korzenia ^[20]. Surówkę ze świeżego korzenia zalecano dorosłym pomocniczo w miażdżycy, zwłaszcza w jej początkowym okresie ^[21][20]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się pektynom (rodzaj błonnika) z korzenia marchwi obniżanie cholesterolu we krwi ^[21].

Źródła przestrzegają, by kuracji sokiem i surówką z marchwi nie prowadzić całymi tygodniami, bo nadmiar witaminy A może wywołać poważne zatrucie ^[21]. Marchew powinna pochodzić z upraw bez nawozów mineralnych, zwłaszcza azotowych, bo taka nawożona może wywołać nietolerancję, a nawet groźne zatrucie ^[21]. Podczas leczenia światłem UV zaleca się unikanie dużych ilości marchwi, bo może zwiększać wrażliwość na światło, choć jest to obawa teoretyczna ^[22].

Inne zioła

Wyciągi alkoholowe z ziela jemioły pospolitej (Viscum album) stosuje się tradycyjnie doustnie w postępującej miażdżycy ^[7]. Ziele skrzypu polnego (Equisetum arvense) wchodziło w skład odwaru z mieszanki ziół, stosowanego wspomagająco między innymi w miażdżycy naczyń ^[23]. Surowce ruty zwyczajnej (Ruta graveolens) wymienia się jako możliwe do stosowania pomocniczo w miażdżycy ^[7]. Liście herbaty chińskiej (Camellia sinensis) były składnikiem mieszanki badanej u kobiet w okresie przekwitania, ale grubość ściany tętnic szyjnych nie różniła się wyraźnie od grupy porównawczej ^[24].

Dzieci i nastolatki

Opisano jeden przypadek uszkodzenia wątroby u dziecka po wąkrocie azjatyckiej ^[13]. W badaniu u dzieci z astmą i alergią pokarmową czosnek wywoływał reakcję uczuleniową najrzadziej spośród badanych pokarmów ^[12]. Zalecenie, by marchew pochodziła z upraw bez nawozów mineralnych, obejmuje także niemowlęta i małe dzieci ^[21]. Źródło nie określa granicy wieku.

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W przeglądzie metaanaliz 8 z 9 analiz wykazało wyraźny spadek cholesterolu całkowitego po czosnku, a wyniki dla HDL, LDL i triacylogliceroli były niespójne ^[8]. W tym samym przeglądzie 7 z 8 metaanaliz wykazało spadek ciśnienia skurczowego, a 6 z 8 spadek ciśnienia rozkurczowego, zwykle bez poważnych działań niepożądanych ^[8]. Ze względu na duże różnice między badaniami autorzy zalecają ostrożną interpretację tych wyników ^[8].

Przegląd 12 badań z udziałem 595 osób dotyczył zlepiania się płytek krwi, a korzystny wpływ czosnku pokazało 6 z nich ^[25]. Z powodu małej liczby badań i różnic między nimi autorzy uznali, że nie da się wyciągnąć pewnego wniosku ^[25]. W metaanalizie 6 badań czosnek nie obniżał stężenia lipoproteiny(a) (jednej z cząstek przenoszących tłuszcze we krwi) ^[26]. W badaniach trwających dłużej niż 12 tygodni stężenie lipoproteiny(a) wręcz rosło ^[26].

W badaniu z grupą porównawczą 79 osób z podwyższonym ryzykiem choroby wieńcowej przez 12 miesięcy przyjmowało preparat czosnkowy o przedłużonym działaniu albo placebo ^[10]. Szacowane 10-letnie ryzyko choroby wieńcowej spadło o 13,2% u mężczyzn i o 7,1% u kobiet, przy czym u mężczyzn głównie obniżył się cholesterol ^[10]. Jest to wynik jednego badania, a przeglądy oceniają dane o czosnku jako niespójne ^[10][8][9]. W innym badaniu mieszankę z pestek winogron, liści zielonej herbaty, szyszek chmielu i proszku czosnkowego podawano kobietom w okresie przekwitania przez 24 miesiące ^[24]. Różnica w grubości ściany tętnic szyjnych w porównaniu z placebo mogła być przypadkowa ^[24].

Czosnek może korzystnie wpływać na wskaźniki pracy wyściółki naczyń związane z mniejszym stanem zapalnym w miażdżycy i cukrzycy ^[27]. Opisano 2 przypadki z 1991 roku, w których u osób ustabilizowanych na warfarynie po oleju lub tabletkach czosnkowych czas krzepnięcia mniej więcej się podwoił ^[12]. Liście karczocha zawierają cynarynę (substancję z grupy kwasów fenolowych) w ilości ok. 0,03%, a także flawonoidy i fitosterole ^[16]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się długotrwałemu przyjmowaniu cynaryny zapobieganie zmianom miażdżycowym ^[18][16].