Zioła na niedokrwistość – tradycja, badania i wchłanianie żelaza

Niedokrwistość, potocznie anemia, to stan, w którym we krwi jest za mało krwinek czerwonych lub hemoglobiny (czerwonego barwnika, który przenosi tlen). Daje ona zwykle zmęczenie, osłabienie i bladość, dlatego od dawna szuka się sposobów na wzmocnienie organizmu. Zioła i pokarmy roślinne od pokoleń były jednym z tych domowych sposobów.

Niedokrwistość w dawnym zielarstwie

Niedokrwistość ma różne przyczyny, dlatego jej rodzaj ustala się na podstawie badań krwi. W dawnym zielarstwie przy niedokrwistości jako pokarmy bogate w składniki mineralne, zwłaszcza żelazo, wskazywano szpinak i lebiodę ^[1]. Zalecano też kąpiele powietrzne i słoneczne oraz dużo ruchu, a odradzano zabiegi z zimną wodą ^[1].

W piśmiennictwie zielarskim gorycze (zioła o gorzkim smaku) uważa się za możliwe do stosowania przy objawach niedokrwistości, bo nie pogarszają istotnie istniejących chorób żołądka i jelit ^[2]. Podkreśla się też, że żelazo przy tworzeniu krwinek współdziała z miedzią, magnezem, manganem i cynkiem ^[2]. Niedobór miedzi wymienia się w piśmiennictwie jako jedną z możliwych przyczyn niedokrwistości ^[3].

Inne zioła

Odwar z liści pokrzywy zwyczajnej (Urtica dioica) tradycyjnie pije się w niedokrwistości, na przykład u krwiodawców ^[4]. Ziele (nadziemną część rośliny) drapacza lekarskiego (Cnicus benedictus) zalecano osobom z niedokrwistością, wyniszczonym i ozdrowieńcom po ciężkich chorobach ^[5]. Miazgę ze świeżego korzenia albo sok z marchwi siewnej (Daucus carota) podawano dzieciom i młodzieży przy niedożywieniu i niedokrwistości ^[6]. Korzeń goryczki żółtej (Gentiana lutea) wchodził w skład dawnej mieszanki ziołowej na niedokrwistość, obok między innymi kwiatu lipy i jagód jałowca ^[1].

Kłącze eleuterokoka kolczastego i korzeń szczawiu lancetowatego wymienia się w poradnikach zielarskich przy niedokrwistości, szczaw zwłaszcza przy niedoborze żelaza i po utracie krwi ^[7][8]. Kwiatowi nagietka lekarskiego (Calendula officinalis) w piśmiennictwie zielarskim przypisuje się ułatwianie miesiączki i łagodzenie jej bólu, zwłaszcza gdy towarzyszy jej niedokrwistość ^[9]. W ajurwedzie (tradycyjnej medycynie indyjskiej) mirrę stosowano między innymi przy chlorozie, dawnej nazwie jednej z postaci niedokrwistości ^[10]. Drożdżom piwnym w piśmiennictwie przypisuje się znaczenie w niedokrwistości ze względu na zawarty w nich kwas nikotynowy (jedną z witamin z grupy B) ^[11]. W dwóch badaniach u osób z niedokrwistością zielona herbata (Camellia sinensis) nie hamowała wchłaniania żelaza, choć inne dane o niej są sprzeczne ^[12].

Zioła a wchłanianie żelaza

Zioła bogate w polifenole i flawonoidy (grupy substancji roślinnych), zwłaszcza mięta pieprzowa i mięta polej, hamują wchłanianie żelaza niehemowego (postaci żelaza obecnej między innymi w roślinach i suplementach) ^[12]. Do tej grupy zalicza się też werbenę, lipę, rumianek i rozmaryn ^[12]. Przy niedokrwistości źródła zalecają, by nie przyjmować takich ziół razem z posiłkami ani z preparatami żelaza ^{[12][13][14][15]}.

Zioła bogate w błonnik, takie jak babka jajowata, prawoślaz i wiąz czerwony, powodują niewielkie, ale wyraźne zahamowanie wchłaniania żelaza ^[12]. W niedokrwistości i przy przyjmowaniu żelaza również ich nie należy przyjmować razem z posiłkami ani preparatami żelaza ^[12].

Garbniki (substancje, które ściągają i wysuszają błony śluzowe) są przeciwwskazane w niedokrwistości z niedoboru żelaza ^[16]. Z powodu dużej zawartości garbników ziele wierzbownicy drobnokwiatowej, liść maliny i korzeń bodziszka plamistego uznaje się za przeciwwskazane lub co najmniej niewskazane przy niedokrwistości z niedoboru żelaza, zaparciach i niedożywieniu ^[17][18][19]. Liść mącznicy lekarskiej jest przeciwwskazany w niedokrwistości niedobarwliwej (z za małą ilością barwnika w krwinkach) ^[20].

Zioła, po których opisywano niedokrwistość

Liść borówki czernicy przyjmowany przez wiele tygodni powoduje utratę masy ciała, niedokrwistość i żółtaczkę ^[21]. Opisano przypadek niedokrwistości hemolitycznej (wynikającej z rozpadu krwinek czerwonych) po zielu glistnika jaskółczego ziela, z niewydolnością nerek i małą liczbą płytek krwi ^[22]. Po tabletkach z ashwagandhą (witanią ospałą) i drugą rośliną, które zawierały duże ilości ołowiu, wystąpiły niedokrwistość hemolityczna i ból brzucha, a objawy ustąpiły po leczeniu ^[23].

Czego nie stosować samodzielnie

U osób z dziedzicznym niedoborem pewnego enzymu substancje z bobu, groszku i wyki mogą wywołać rozpad krwinek czerwonych, który może być śmiertelny ^[24].

Dzieci i nastolatki

Miazgę ze świeżego korzenia marchwi albo sok z marchwi tradycyjnie podaje się niemowlętom z zaburzeniami trawienia, zwłaszcza niekarmionym piersią, a także małym dzieciom i młodzieży przy niedokrwistości ^[6]. Źródło nie określa granicy wieku. Częste jedzenie kozieradki wiązano z niedokrwistością u dzieci w Etiopii, bo kozieradka utrudniała wchłanianie żelaza ^[25].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Zioła bogate w polifenole hamują wchłanianie żelaza niehemowego już przy około 30 mg polifenoli na porcję, a także przy 50–200 mg na porcję ^[12]. W przypadku herbaty z mięty pieprzowej spadek wchłaniania żelaza zależy od ilości naparu i od zawartości garbników ^[14]. Wpływ błonnika na wchłanianie żelaza oceniano w badaniach klinicznych z babką (gatunki z rodzaju Plantago) w ilości 5 g (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[12].

W dwóch badaniach klinicznych u pacjentów z niedokrwistością zielona herbata nie hamowała wchłaniania żelaza, ale ogólnie wyniki dla zielonej herbaty są sprzeczne ^[12]. Kwasowi nikotynowemu z drożdży piwnych przypisuje się pobudzanie odnowy składników krwi ^[11].

W piśmiennictwie podaje się, że odpowiednia podaż miedzi, około 1 mg dziennie, poprawia przyswajanie żelaza i wykorzystanie jego zapasów do wytwarzania hemoglobiny ^[2]. Według piśmiennictwa zielarskiego miedź jest niezbędna do transportu żelaza, a jej nadmiar również obniża ilość hemoglobiny we krwi ^[3]. Choroba, w której substancje z bobu wywołują rozpad krwinek, to fawizm; obok rozpadu krwinek może dawać żółtaczkę, a nawet ostrą niewydolność nerek ^[24].