Zioła na nieżyt żołądka – tradycyjne mieszanki i na co uważać
Damian Podraza — zielarz fitoterapeuta
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Leków nie należy odstawiać ani zmieniać bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.
Nieżyt żołądka to stan zapalny błony śluzowej żołądka, który może przebiegać ostro albo przewlekle. Dawne poradniki zielarskie podają, że środki stosowane w nieżycie żołądka są zwykle pochodzenia roślinnego i mają działać osłaniająco, rozkurczowo i przeciwzapalnie [1]. Dlatego od dawna sięga się przy tej dolegliwości po napary, odwary i mieszanki ziołowe.
W skrócie
- Tysiącznik, cykoria, lebiodka, porost islandzki i bylica pospolita należą do ziół tradycyjnie stosowanych w nieżycie żołądka.
- W przewlekłym nieżycie dawne poradniki stawiają na środki osłaniające, rozkurczowe i przeciwzapalne, np. mieszanki z lnem i prawoślazem.
- Zioła gorzko-aromatyczne podrażniają śluzówkę żołądka i nie stosuje się ich w jej stanach zapalnych.
- Mięty nie stosuje się m.in. przy niedrożności dróg żółciowych i zapaleniu pęcherzyka żółciowego.
Ostry i przewlekły nieżyt
W ostrym nieżycie żołądka dawne poradniki opisują najpierw 1–3 dni głodówki, z samymi niesłodzonymi płynami [2]. Potem stopniowo rozszerza się dietę i podaje środki osłaniające, przeciwzapalne, rozkurczowe i przeciwbólowe, także ziołowe [2].
W przewlekłym nieżycie żołądka źródła odradzają środki, które drażnią zmienioną zapalnie śluzówkę [2]. Za podstawowe uznaje się tam preparaty osłaniające, powlekające, rozkurczowe i przeciwzapalne [2]. Przewlekłemu nieżytowi żołądka często towarzyszą kłopoty z pracą jelit i dróg żółciowych, dlatego zalecano też regulujące je środki ziołowe [2]. W piśmiennictwie podkreśla się, że dobór środków ułatwia zbadanie, jak żołądek wydziela sok żołądkowy [1].
Przy nieżycie żołądka dawniej opisywano godzinny okład na żołądek z butelki gorącej wody owiniętej w wilgotną flanelę [3]. Odradzano przy tym słodkie i kwaśne potrawy, piwo oraz słodkie lemoniady [3].
Mieszanki osłaniające
W przewlekłym nieżycie żołądka w piśmiennictwie zielarskim opisuje się odwary z mieszanek z nasieniem lnu, korzeniem lukrecji i liściem mięty pieprzowej [2]. Do jednej z nich dodaje się owoc kopru włoskiego, do innej korzeń lubczyka i korzeń prawoślazu [2]. W piśmiennictwie podaje się łyżkę stołową takiej mieszanki na szklankę wody, a odwar pije się przed posiłkami [2].
Żółciowy nieżyt żołądka wiąże się z cofaniem się żółci do żołądka, na przykład po operacyjnym usunięciu pęcherzyka żółciowego [2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się w nim wyraźną poprawę ziołom osłaniającym, bogatym w śluzy (substancje osłaniające błonę śluzową), oraz ziołom przeciwzapalnym [2]. Opisuje się tu mieszanki z porostem islandzkim, korzeniem prawoślazu i nasieniem lnu albo z porostem, liściem melisy i rumiankiem [2]. Pierwszą z nich najpierw moczy się kilka godzin w zimnej wodzie, a dopiero potem gotuje [2]. Po usunięciu pęcherzyka żółciowego stosowano też odwary z korzeniem prawoślazu, liściem babki, liściem pokrzywy i rumiankiem [2].
Inne zioła
Ziele (nadziemna część rośliny) tysiącznika, czyli centurii pospolitej (Centaurium minus), wchodzi w skład tradycyjnej mieszanki do naparu w nieżycie żołądka, razem z zielem krwawnika, korą dębu i korzeniem cykorii [4]. Odwar z korzenia cykorii podróżnika (Cichorium intybus) pito w nieżycie żołądka i dla pobudzenia wydzielania soku żołądkowego [5][1]. Ziele lebiodki pospolitej (Origanum vulgare) stosuje się w nieżycie żołądka i jelit, przy niestrawności i wzdęciach [6][1]. Porost islandzki (tarczownica islandzka, Cetraria islandica) jest częstym składnikiem mieszanek w nieżycie żołądka, także żółciowym [1][2]. Wśród ziół stosowanych w nieżycie żołądka wymienia się też ziele bylicy pospolitej (Artemisia vulgaris) [1]. Na tej liście są również m.in. ziele krwawnika, liść melisy, kwiat rumianku, korzeń prawoślazu, liść szałwii, liść babki lancetowatej i kwiat nagietka [1][7][8]. Są to zastosowania tradycyjne, opisywane w dawnych poradnikach zielarskich [4][6][5][1].
Na co uważać
Zioła gorzko-aromatyczne, w odróżnieniu od samych gorzkich, podrażniają błonę śluzową żołądka [2]. Źródła podają, że nie należy ich stosować w stanach zapalnych błony śluzowej żołądka [2]. W przewlekłym nieżycie nie podaje się też środków drażniących śluzówkę ani kwasu solnego (składnika soku żołądkowego) [2].
Mięty pieprzowej, obecnej w wielu mieszankach, nie stosuje się przy niedrożności dróg żółciowych, zapaleniu pęcherzyka żółciowego i ciężkich uszkodzeniach wątroby [9]. Przy kamicy żółciowej miętę stosuje się wyłącznie w porozumieniu z lekarzem [9]. U osób nadwrażliwych przetwory z mięty mogą wywoływać dolegliwości żołądkowe [9].
Czego nie stosować samodzielnie
Obrazki plamiste (Arum maculatum) są niebezpieczne, bo przedawkowane przetwory z nich wywołują zatrucie z wymiotami, biegunką i drgawkami [10].
Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy
Roślinnym środkom stosowanym w nieżycie żołądka przypisuje się działanie przeciwzapalne, bakteriobójcze, rozkurczowe i osłaniające oraz pobudzanie wydzielania soku żołądkowego [1]. Te same środki opisywano jako pomocne w zapaleniu przełyku [1]. W żółciowym nieżycie po usunięciu pęcherzyka żółciowego rolę przypisuje się też garbnikom (substancjom ściągającym błony śluzowe) i rozpuszczalnej krzemionce, które mają wzmacniać odporność śluzówki żołądka [2]. Wymienia się tam również sole mineralne i związki, które częściowo wiążą kwasy żółciowe (składniki żółci) [2].
Komisja E (niemiecki zespół oceniający leki ziołowe) uznała, że liść mięty pieprzowej działa rozkurczowo na mięśnie przewodu pokarmowego oraz żółciopędnie i wiatropędnie [9]. W ostrym nieżycie żołądka jako środek rozkurczowy podawano nalewkę miętową, 25 kropli kilka razy dziennie (dawka ze źródła, nie zalecenie) [2].
Najczęstsze pytania
- Jakie zioła tradycyjnie stosuje się na nieżyt żołądka?
Dawne poradniki zielarskie wymieniają m.in. tysiącznik, korzeń cykorii, ziele lebiodki, porost islandzki i ziele bylicy pospolitej [4][5][6][1]. Często łączy się je w mieszanki, np. z nasieniem lnu, korzeniem prawoślazu albo korzeniem lukrecji [2].
- Czy przy nieżycie żołądka pasuje każde zioło?
Nie: zioła gorzko-aromatyczne podrażniają błonę śluzową żołądka i źródła odradzają je w jej stanach zapalnych [2]. W przewlekłym nieżycie stawia się na środki osłaniające, powlekające, rozkurczowe i przeciwzapalne [2].
Źródła
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987)
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982)
- August Czarnowski, „Zielnik lekarski. Zastosowanie, opis botaniczny i uprawa najważniejszych polskich roślin lekarskich” (1938)
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „22. Centuria pospolita (Tysiącznik pospolity)”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „26. Cykoria podróżnik”
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982), monografia „Origanum vulgare — Lebiodka pospolita”
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982), monografia „Plantago lanceolata — Babka lancetowata”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „91. Nagietek lekarski”
- Henryk Różański, „Mięta – Mentha w medycynie i kosmetyce”, rozanski.li
- Henryk Różański, „Obrazki plamiste – Arum maculatum L. w praktycznej fitoterapii.”, rozanski.li