Zioła na obrzęki: kasztanowiec, nostrzyk i ruszczyk

Obrzęk to gromadzenie się nadmiaru płynu w tkankach, najczęściej widoczne na nogach, kostkach albo wokół oczu. Obrzęk bywa też częścią stanu zapalnego, obok zaczerwienienia, ocieplenia skóry, bólu i ograniczenia sprawności chorego miejsca ^[1]. Przy obrzękach po urazach i przy kłopotach z żyłami od dawna sięga się po wyciągi, odwary i okłady z ziół.

Kasztanowiec zwyczajny

W zielarstwie korzysta się z nasion, kwiatów i liści kasztanowca zwyczajnego (Aesculus hippocastanum) ^[2]. Wyciągi z nasion i kwiatów podaje się doustnie przy obrzękach po urazach, stłuczeniach i zwichnięciach ^[3][2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się wyciągom z kasztanowca zapobieganie obrzękom i przyspieszanie wchłaniania płynu z obrzękniętych tkanek ^[3][2]. Nasiona uważa się za szczególnie przydatne, gdy stan zapalny prowadzi do obrzęku i uczucia ucisku ^[4].

W piśmiennictwie opisuje się odwar z suszonych kwiatów, pity przy obrzękach po urazach i przy żylakach ^[2]. Opisywano też okład z rozdrobnionych kwiatów lub liści kasztanowca z dodatkiem innych ziół, przykładany na obrzęki po urazach i siniaki ^[2].

Przegląd pięciu badań dotyczył jednego preparatu ze świeżego wyciągu z nasion, stosowanego u osób z przewlekłą niewydolnością żylną (stanem, w którym krew słabiej odpływa żyłami z nóg) ^[5]. W tych badaniach zmniejszał się obrzęk podudzi, a ból, uczucie ciężkości i swędzenie nóg słabły ^[5]. Preparat był w nich dobrze tolerowany ^[5]. W jednym badaniu u zdrowych osób jednorazowa dawka wyciągu z nasion zapobiegała obrzękom kostek i stóp podczas lotu samolotem albo wyraźnie je zmniejszała ^[6].

Preparatów z nasion nie stosuje się na uszkodzoną lub owrzodzoną skórę, bo zawarte w nich saponiny działają drażniąco ^[6]. U osób przyjmujących acenokumarol (lek przeciwzakrzepowy na receptę) kasztanowiec może nasilać działanie leku, dlatego zaleca się kontrolę krzepliwości krwi ^[7]. Przy łączeniu z aspiryną rośnie ryzyko krwawienia; zaleca się ostrożność i odstawienie kasztanowca przed zabiegiem ^[7].

Jak przygotowaćodwar

Surowiec

kwiat

Sposób

odwar

Jak zrobić odwar

Kwiaty kasztanowca rozdrabnia się, zalewa zimną wodą, doprowadza do wrzenia i trzyma pod przykryciem na małym ogniu około 30 minut, potem przecedza.

1. Do odwaru używa się suszonych kwiatów.
2. Gotowy odwar pije się albo używa do okładów na stłuczenia.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Nostrzyk żółty

Z nostrzyka żółtego (Melilotus officinalis) korzysta się w postaci ziela (nadziemnej części rośliny) ^[8]. Ziele stosuje się zewnętrznie w okładach przy obrzękach i siniakach po urazach, owrzodzeniach żylakowych oraz zapaleniu żył ^[9][8]. Dawniej przykładano też na obrzęki żółte plastry z wyciągiem z nostrzyka ^[1]. Standaryzowane preparaty z ziela zaleca się w obrzęku limfatycznym, czyli obrzęku z zastoju chłonki ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się substancjom z ziela pobudzanie pracy naczyń chłonnych i ułatwianie odpływu chłonki ^[9]. Nostrzyk wymienia się też przy obrzękach bogatych w białko, w tym po oparzeniach ^[10].

W jednym badaniu po zabiegu kosmetycznym standaryzowany wyciąg z nostrzyka zmniejszał obrzęk powiek podobnie jak deksametazon (lek sterydowy o działaniu przeciwzapalnym) ^[10]. W innym badaniu preparat łączący nostrzyk, miłorząb i kumarynę wiązał się z poprawą w obrzęku limfatycznym nóg ^[10]. To badanie nie miało grupy porównawczej, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[10].

Nostrzyka unika się u osób z chorobami wątroby albo z podwyższonymi enzymami wątrobowymi w badaniach krwi ^[10]. Długotrwałe przyjmowanie dużych ilości kumaryny, substancji obecnej w nostrzyku, może prowadzić do problemów z wątrobą ^[10]. Przy jednoczesnym przyjmowaniu warfaryny (leku przeciwzakrzepowego na receptę) albo aspiryny zaleca się ostrożność ^[10].

Jak przygotowaćokład

Surowiec

ziele

Sposób

okład

1. Ziele przykłada się w okładach albo kataplazmach na obrzęknięte miejsce.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Ruszczyk kolczasty

Ruszczyk kolczasty (Ruscus aculeatus) tradycyjnie stosuje się przy obrzękach i hemoroidach ^[11]. Wyciągi z ruszczyka stosuje się zewnętrznie i wewnętrznie przy kłopotach z krążeniem żylnym, w tym przy żylakach, zastojach krwi i obrzękach ^[1].

Ruszczyka nie stosuje się na uszkodzoną lub owrzodzoną skórę, bo zawarte w nim saponiny działają drażniąco ^[11]. Zgłaszano przypadki zapalenia jelita grubego, często po długim przyjmowaniu wyciągu z ruszczyka razem z hesperydyną (substancją roślinną) i witaminą C ^[11].

Arnika górska

Z arniki górskiej (Arnica montana) korzysta się w postaci kwiatów, wyłącznie zewnętrznie ^[12][13]. Kwiaty arniki stosuje się na skórę przy krwiakach, stłuczeniach i obrzękach po urazach ^[12]. Nalewkę z kwiatów używa się do okładów na wybroczyny, obrzęki i stany zapalne ^[14]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się arnice wzmacnianie drobnych naczyń, ułatwianie wchłaniania płynu oraz zmniejszanie obrzęku i jego bolesności ^[12][15].

Arniki nie wolno przyjmować doustnie, a na skórze nie stosuje się jej na uszkodzone miejsca ani w pobliżu oczu i ust ^[13]. W wyższych stężeniach arnika może wywołać na skórze pęcherze, a nawet martwicę ^[13]. Źródła zalecają unikanie łączenia arniki z lekami rozrzedzającymi krew, bo może rosnąć ryzyko krwawienia ^[16]. Arnika przyjmowana doustnie w ciąży wiąże się z wysokim ryzykiem uszkodzenia płodu, a po przedawkowaniu doustnej nalewki lub naparu zgłaszano poronienia ^[13].

Jak przygotowaćokład z nalewki

Surowiec

kwiat

Sposób

okład z nalewki

1. Nalewką z kwiatów nasącza się okład przykładany na obrzęknięte miejsce.
2. Okład stosuje się tylko na nieuszkodzoną skórę, z dala od oczu i ust.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Inne zioła

Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) wymienia się przy obrzękach bez uchwytnej przyczyny u kobiet ^[17]. Wilżynie ciernistej i siódmaczkowi leśnemu przypisuje się w piśmiennictwie zielarskim działanie przeciwobrzękowe ^[18][19]. Schłodzony hydrolat różany stosuje się miejscowo przy obrzękach twarzy, zwłaszcza pod oczami ^[1].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd obejmował cztery badania kliniczne u osób z przewlekłą niewydolnością żylną i jedno u osób z żylakami; preparat ze świeżego wyciągu z nasion kasztanowca podawano jako nalewkę, tabletki albo żel ^[5]. Zmniejszenie obrzęku podudzi mierzono obiektywnie, a ból, ciężkość i swędzenie nóg oceniali sami badani ^[5]. Autorzy przeglądu przypisują działanie hamowaniu rozkładu białek budujących ściany naczyń włosowatych ^[5]. W badaniu podczas lotu samolotem zdrowe osoby otrzymały jednorazowo 600 mg wyciągu z nasion kasztanowca (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[6]. W badaniach laboratoryjnych escyna (główna substancja czynna nasion kasztanowca) zmniejszała przepuszczalność naczyń włosowatych dla wody, co ograniczało obrzęki zapalne ^[6]. Preparaty samej escyny opisuje się jako działające silniej przeciwobrzękowo niż wyciągi z kasztanowca ^[3].

W badaniu po zabiegach kosmetycznych wyciąg z nostrzyka standaryzowany na 1% kumaryny podawano w dawce 300 mg na dzień przez 7 dni (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), a porównaniem był deksametazon ^[10]. W badaniu bez grupy porównawczej mieszanka wyciągu z nostrzyka (40 mg na dzień), wyciągu z miłorzębu (40 mg na dzień) i kumaryny (60 mg na dzień) podawana przez 6–8 miesięcy (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) wiązała się z poprawą w obrzęku limfatycznym nóg ^[10]. Przy podobnym preparacie z kumaryną i troksyrutyną (substancją roślinną wzmacniającą naczynia) w długotrwałym obrzęku limfatycznym poprawę odczuwali wszyscy badani, a mierzalną poprawę stwierdzono u 53% po ponad 24 miesiącach ^[10]. W badaniu z grupą porównawczą czysta kumaryna w dawce 400 mg na dzień przez 2 lata (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmniejszała obrzęk u osób z obrzękiem limfatycznym i słoniowacizną wywołanymi przez pasożyty ^[10]. Substancje z tej samej grupy co kumaryna zmniejszały obrzęki limfatyczne i słoniowaciznę, choć wolniej niż fizjoterapia ^[10]. Wyniki dotyczące czystej kumaryny i mieszanek nie dotyczą wprost domowych okładów z ziela nostrzyka ^[10]. Nostrzykowi przypisuje się zmniejszanie obrzęków zapalnych i zastoinowych przez rozkład białka nagromadzonego w tkankach ^[10].

W obserwacji u kobiet z obrzękami bez uchwytnej przyczyny wyciąg z miłorzębu zmniejszał przepuszczalność naczyń włosowatych ^[17].