Zioła na odleżyny – tradycja zielarska, kąpiele, okłady i ostrożność
Damian Podraza — zielarz fitoterapeuta
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Leków nie należy odstawiać ani zmieniać bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.
Odleżyny to uszkodzenia skóry i głębszych tkanek, które powstają u osób długo leżących lub siedzących w jednej pozycji. Przy ich pielęgnacji od dawna sięga się po zioła do obmywania ciała, kąpieli i okładów, a także po maści i wyciągi olejowe [1]. Dawne poradniki zielarskie wymieniają przy odleżynach między innymi aloes, rumianek, czosnek i olej lniany [2][3][4][5].
W skrócie
- Przy odleżynach podstawą jest dostęp powietrza do skóry i właściwe ułożenie chorego, a zioła stosuje się obok zasypek i maści.
- W tradycji zielarskiej przy odleżynach wymienia się m.in. aloes, rumianek, czosnek, olej lniany i maść żywokostową.
- Opisywano kąpiele z odwarem z korzenia żywokostu i ziela skrzypu, o ile brak przeciwwskazań.
- Odleżyny w jamie ustnej mogą być podłożem raka, a trudno gojące się zmiany wymagają ścisłej kontroli lekarskiej.
Odleżyny i pielęgnacja
W piśmiennictwie zielarskim podstawą postępowania przy odleżynach jest dostęp powietrza do uszkodzonej skóry i właściwe ułożenie chorego [1]. Obok tego wymienia się specjalne zasypki, zioła do obmywania ciała, kąpieli i okładów oraz maści i wyciągi olejowe [1].
W miejscowym pielęgnowaniu odleżyn opisuje się maści nakładane cienką warstwą, między innymi maść żywokostową [6]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się też wspomagające znaczenie mieszankom ziołowym, które miały poprawiać przemianę materii i ukrwienie oraz uzupełniać składniki mineralne, zwłaszcza krzemionkę [6].
Inne zioła
Czosnek pospolity (Allium sativum) stosowano zewnętrznie przy uszkodzeniach skóry, odleżynach oraz ropnych i zapalnych chorobach skóry [4]. Przetwory z liści aloesu drzewiastego (Aloe arborescens) wymienia się przy oparzeniach, owrzodzeniach i odleżynach, a w odleżynach także świeży liść [2][1]. Pięciornik kurze ziele (Potentilla erecta) pojawia się w tradycji jako składnik balsamu do smarowania odleżyn, w którym maść z pięciornikiem łączono z olejem nagietkowym [7]. Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) stosuje się zewnętrznie na owrzodzenia skóry, rumień, świąd i odleżyny [3][1].
Olej z nasion lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum) stosuje się zewnętrznie na odleżyny i owrzodzenia żylakowe nóg, a bywa też składnikiem maści i kremów na odleżyny [5][8]. Maść z żywokostu lekarskiego (Symphytum officinale) opisywano jako korzystną w miejscowym pielęgnowaniu odleżyn [6]. Wyciągom z ziela (nadziemnej części rośliny) przymiotna kanadyjskiego (Erigeron canadensis) przypisuje się sprzyjanie gojeniu źle gojących się ran i odleżyn [9]. Olej z nasion owoców róży dzikiej (Rosa canina) stosuje się zewnętrznie przy odleżynach, ranach, wysypkach i oparzeniach [10].
Kąpiele, okłady i napary w tradycji
Przy odleżynach, o ile brak przeciwwskazań, zalecano kąpiele z dodatkiem odwaru z korzenia żywokostu i ziela skrzypu [6]. Woda w takiej kąpieli według przepisu nie powinna być cieplejsza niż 35–37°C [6]. Do obmywania ciężko chorych i do kąpieli opisywano też odwar z ziela lebiodki, rdestu ptasiego i mniszka, który w pewnym stopniu miał chronić przed odleżynami [11].
Inny przepis to kąpiel z szałwią, liśćmi babki oraz kwiatami rumianku i lipy, opisywana przy świądzie, podrażnieniu skóry i odleżynach [12]. Do okładów przy odleżynach stosowano również odwar z liści dziewanny wielkokwiatowej [13]. W piśmiennictwie zielarskim wymienia się także napar z nagietka do przemywania skóry i okładów na odleżyny [14].
Do picia porcjami w ciągu dnia opisywano odwar z mieszanki kłącza pięciornika, korzenia żywokostu, ziela fiołka trójbarwnego i koszyczków (kwiatostanów) rumianku [6].
Maści i oleje w dawnych przepisach
Dawne zielniki polecały na odleżyny maść z odwaru korzenia dębu z wazeliną, lanoliną lub innym tłuszczem [15]. Polecano też zwilżanie odleżyn sokiem z cytryny i smarowanie ich maścią, lanoliną lub łojem [16].
W piśmiennictwie zielarskim opisuje się świeże ziele gwiazdnicy roztarte z masłem, tranem lub olejem lnianym i przypisuje mu się przyspieszanie gojenia odleżyn [17]. Przy mokrych odleżynach do maści z gwiazdnicy dodawano tlenek cynku [17]. Podobnie opisuje się mazidło ze świeżych kwiatów lub ziela komonicy zmiksowanych z surowym olejem lnianym albo tranem, stosowane między innymi na odleżyny [18].
Odleżyny w jamie ustnej
W owrzodzeniu odleżynowym jamy ustnej podstawą jest usunięcie przyczyny, a preparaty ziołowe stosuje się miejscowo w okładach, płukankach i do pędzlowania [6]. Na takie zmiany przykładano tamponiki nasączone naparem z koszyczków rumianku i kwiatów krwawnika [6].
Odleżyny w jamie ustnej mogą być podłożem raka, dlatego trudno gojące się zmiany wymagają ścisłej kontroli lekarskiej [6]. Gdy zmiana nie cofa się w ciągu 3 tygodni leczenia, źródło wskazuje na podejrzenie przemiany nowotworowej [6].
Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy
W tradycyjnym przepisie mieszankę korzenia żywokostu i ziela skrzypu zalewano 3 l wody, podgrzewano do wrzenia i po 30 minutach odcedzano do kąpieli trwającej 10–20 minut [6]. Takie kąpiele zalecano 1–2 razy w tygodniu, o ile brak przeciwwskazań [6]. W piśmiennictwie podaje się odwar z 1 łyżki mieszanki pięciornika, żywokostu, fiołka trójbarwnego i rumianku na 2 szklanki wrzącej wody [6].
Olej różany otrzymuje się z nasion owocu róży; zawiera nasycone i nienasycone kwasy tłuszczowe, karotenoidy (barwniki roślinne), fitosterole (roślinne związki podobne do cholesterolu) oraz witaminę E [10]. Olej lniany jest składnikiem preparatów skórnych w postaci maści, kremu i płynu, stosowanych w oparzeniach, pękaniu skóry, wysypkach alergicznych i odleżynach [8].
Najczęstsze pytania
- Jakie zioła tradycyjnie stosuje się na odleżyny?
Dawne poradniki wymieniają przy odleżynach między innymi świeży liść aloesu, kwiat rumianku, kwiat nagietka, liść szałwii i kwiat dziewanny [1]. Zewnętrznie stosowano też czosnek, olej lniany i maść żywokostową [4][5][6].
- W jakiej postaci używa się ziół przy odleżynach?
Zioła stosuje się do obmywania ciała, kąpieli i okładów, a także w maściach i wyciągach olejowych [1]. Opisywano na przykład kąpiele z odwarem z korzenia żywokostu i ziela skrzypu, o ile brak przeciwwskazań [6].
Źródła
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987)
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „1. Aloes drzewiasty”
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982), monografia „Matricaria chamomilla — Rumianek pospolity”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „27. Czosnek pospolity”
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982), monografia „Linum usitatissimum — Len zwyczajny”
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982)
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „106. Pięciornik kurze ziele”
- Irena Matławska (red.), „Farmakognozja. Część 1”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „116. Przymiotno kanadyjskie”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „123. Róża dzika”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „70. Lebiodka pospolita”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „138. Szałwia lekarska”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „33. Dziewanna wielkokwiatowa”
- Henryk Różański, „Nagietek – Calendula”, rozanski.li
- August Czarnowski, „Zielnik lekarski. Zastosowanie, opis botaniczny i uprawa najważniejszych polskich roślin lekarskich” (1938), monografia „Dąb szypułkowy i bezszypułkowy”
- August Czarnowski, „Zielnik lekarski. Zastosowanie, opis botaniczny i uprawa najważniejszych polskich roślin lekarskich” (1938)
- Henryk Różański, „Gwiazdnice – Stellaria w fitoterapii.”, rozanski.li
- Henryk Różański, „Komonica – Lotus w ziołolecznictwie.”, rozanski.li