Zioła na okres przekwitania: pluskwica, dziurawiec, żeń-szeń

Okres przekwitania to czas, w którym stopniowo wygasa praca jajników, a miesiączki ustają. Uderzenia gorąca są najczęstszym objawem, jaki kobiety odczuwają w okolicach menopauzy ^[1]. Wiele kobiet interesuje się ziołami, ponieważ obawia się działań niepożądanych terapii hormonalnej ^[1].

Pluskwica groniasta

Pluskwica groniasta (Actaea racemosa) to roślina, której kłącze (podziemna część łodygi) jest popularnym środkiem na objawy menopauzy ^[2]. Jest najczęściej stosowanym ziołem przy dolegliwościach okresu przekwitania ^[2]. Preparaty z pluskwicy stosuje się do łagodzenia uderzeń gorąca i innych dolegliwości tego okresu ^[3][2].

W badaniach klinicznych pluskwica łagodziła objawy menopauzy, zwłaszcza u kobiet na jej wczesnym etapie ^[2]. Według przeglądu wielu badań preparaty z pluskwicą łagodziły uderzenia gorąca i poty ^[2]. Inny przegląd wykazał jednak, że badania nad pluskwicą były opisywane bardzo nierówno, a autorzy wskazują potrzebę lepszych badań ^[4].

Pluskwica jest przeciwwskazana u osób z chorobą wątroby ^[2]. Przy łączeniu jej z kwasem walproinowym (lek przeciwpadaczkowy) lub metotreksatem (lek stosowany m.in. w chorobach reumatycznych) źródła zalecają kontrolę prób wątrobowych ^[5]. Stosowanie pluskwicy w czasie karmienia piersią jest zdecydowanie odradzane ^[2]. Po przedawkowaniu opisywano nudności, wymioty, silny ból głowy i zawroty głowy ^[2]. Przegląd zgłoszeń i badań, w których kobiety przyjmowały pluskwicę do 12 miesięcy, nie dał dowodów, że powoduje ona tycie ^[6].

Dziurawiec zwyczajny

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) to roślina, której ziele (nadziemna część rośliny) stosuje się przy psychicznych objawach menopauzy ^[7]. Tradycyjnie sięgano po niego przy łagodnych zaburzeniach, takich jak pobudzenie, nerwowość i lęk w okresie przekwitania ^[7].

W przeglądzie wielu badań porównywano kobiety biorące dziurawiec z kobietami biorącymi placebo (preparat bez substancji czynnej) ^[8]. W takich badaniach wyciągi z dziurawca łagodziły objawy menopauzy lepiej niż placebo ^[8]. Inny przegląd wskazuje na korzystny wpływ dziurawca na uderzenia gorąca, ale jego autorzy podkreślają, że wyniki wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach ^[9]. Połączenie dziurawca z pluskwicą groniastą łagodziło w badaniach uderzenia gorąca oraz objawy psychiczne i fizyczne menopauzy ^[7]. W jednym takim badaniu ta mieszanka nie działała jednak lepiej niż placebo ^[7]. W dużym badaniu obserwacyjnym w Niemczech mieszanka z dziurawcem lepiej łagodziła objawy psychiczne niż sama pluskwica ^[2].

Najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym dziurawca są reakcje skóry na światło, zgłaszane bardzo rzadko ^[7]. Dziurawca nie powinny stosować osoby uczulone na to zioło lub jego składniki ^[7]. Nie stosuje się go jednocześnie z acenokumarolem (lek przeciwzakrzepowy na receptę), bo lek może słabiej chronić przed zakrzepami ^[10]. Bezwzględnie nie łączy się go z cyklosporyną (lek po przeszczepie), ponieważ grozi to odrzuceniem przeszczepu ^[10]. U nastolatki, która przyjęła bardzo dużo tabletek z dziurawcem, wystąpiły drgawki ^[7].

Żeń-szeń

Żeń-szeń (Panax ginseng) był badany u kobiet po menopauzie głównie w postaci wyciągu ^[11].

W jednym badaniu u kobiet po menopauzie wyciąg z żeń-szenia łagodził bóle głowy, przygnębienie i zaburzenia snu ^[11]. W innym, większym badaniu wyraźnie poprawił nastrój i samopoczucie, a ulga w samych objawach przekwitania była mniej wyraźna ^[11]. W kolejnym badaniu preparat łączący żeń-szeń z miłorzębem nie przyniósł korzyści dla nastroju ani objawów przekwitania ^[12]. Przegląd wielu badań nad żeń-szeniem znalazł tylko dwa badania dotyczące objawów menopauzy, a ryzyko błędów w większości badań było niejasne ^[13]. Ten sam przegląd stwierdza, że brakuje rozstrzygających dowodów na skuteczność żeń-szenia w jakiejkolwiek chorobie ^[13].

Żeń-szeń jest przeciwwskazany w ostrej fazie infekcji ^[14]. U osób biorących warfarynę (lek przeciwzakrzepowy na receptę) żeń-szeń może osłabiać działanie leku, dlatego źródła zalecają kontrolę krzepnięcia krwi ^[11][15]. Przy gliklazydzie (lek na cukrzycę) istnieje ryzyko zbyt niskiego cukru we krwi, więc zaleca się jego kontrolę ^[15]. Wyższe dawki żeń-szenia mogą powodować działania niepożądane ^[11]. Po zjedzeniu bardzo dużej ilości korzenia u dwóch kobiet wystąpiły silne bóle głowy, nudności i wymioty ^[11].

Lukrecja gładka

Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra) znalazła się wśród ziół, które według przeglądu badań prowadzonych w Iranie łagodziły uderzenia gorąca ^[1]. Lukrecja jest przeciwwskazana przy obrzękach i niewydolności serca ^[16]. Nie łączy się jej z digoksyną (lek na serce), bo zwiększa to ryzyko zatrucia tym lekiem ^[17].

Inne zioła

Niepokalanek pospolity (Vitex agnus-castus) może pomagać przy uderzeniach gorąca, a w jednym badaniu zmniejszał ich częstość podobnie jak dziurawiec ^[14][9]. Siemię lniane w przeglądzie badań nieco zmniejszało częstość i nasilenie uderzeń gorąca, ale różnica mogła być przypadkowa ^[9]. Kozłek lekarski, szałwię i anyż przegląd badań irańskich wymienia wśród ziół łagodzących uderzenia gorąca ^[1]. Tribulus terrestris opisuje się jako zioło łagodzące objawy menopauzy ^[18]. Chmiel i serdecznik stosuje się objawowo na początku przekwitania przy uderzeniach gorąca ^[3]. Długotrwałe stosowanie chmielu bez konsultacji lekarskiej nie jest zalecane ze względu na jego działanie podobne do estrogenów ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przy dolegliwościach przekwitania wymienia się też koniczynę łąkową i głóg ^[19][20].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd z 2022 r. objął 31 badań, w których 1839 kobiet przyjmowało pluskwicę do 12 miesięcy, i nie wykazał, że powoduje ona przyrost masy ciała ^[6]. Według przeglądu wielu badań preparaty z pluskwicą zmniejszały objawy naczynioruchowe (uderzenia gorąca, poty) o około 26% ^[2]. W ocenie 14 publikacji zgodność opisów z wytycznymi dla badań ziołowych wahała się od 39% do 87%, co autorzy uznali za sygnał potrzeby lepszych badań ^[4]. W jednym badaniu wyciąg z pluskwicy był równie skuteczny jak tybolon (lek hormonalny stosowany w menopauzie), przy lepszym profilu bezpieczeństwa ^[2]. U kobiet po menopauzie standaryzowany wyciąg z pluskwicy po 8 tygodniach obniżał poziom LH (hormonu przysadki pobudzającego jajniki) ^[2]. Jako możliwe mechanizmy działania pluskwicy podaje się wpływ na receptory serotoninowe, dopaminowe i opioidowe w mózgu ^[2].

W przeglądzie wielu badań działania niepożądane wystąpiły u 17,4% kobiet biorących preparaty z dziurawca i u 15,4% biorących placebo, a różnica mogła być przypadkowa ^[8]. W badaniu obserwacyjnym wyciąg z dziurawca w dawce 405–675 mg na dobę (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) poprawiał objawy psychiczne i fizyczne menopauzy ^[7]. Płynny wyciąg z dziurawca w ilości 60 kropli dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) lepiej łagodził lęk i przygnębienie związane z menopauzą niż diazepam (lek uspokajający na receptę) ^[7]. Reakcje skóry na światło po dziurawcu zgłaszano z częstością około 1 na 300 000 przypadków ^[7].

W badaniu z udziałem 49 kobiet po menopauzie wyciąg z żeń-szenia w dawce 200 mg dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 3 miesiące poprawił bóle głowy, nastrój i sen ^[11]. W badaniu z udziałem 384 kobiet ta sama dawka przez 16 tygodni wyraźnie poprawiła nastrój i samopoczucie, a ulga w objawach przekwitania była jedynie tendencją ^[11]. W badaniu mieszanki miłorzębu i żeń-szenia 30 kobiet brało preparat, a 27 placebo przez 12 tygodni, i nie zauważono korzyści dla nastroju, objawów przekwitania ani pamięci ^[12]. W przeglądzie 65 badań nad żeń-szeniem działania niepożądane oceniano w 40 badaniach i opisano 135 łagodnych zdarzeń bez żadnego poważnego ^[13].