Zioła na oparzenia: nagietek, dziurawiec i arnika

Oparzenie to uszkodzenie skóry wywołane wysoką temperaturą, słońcem albo substancjami chemicznymi. Przy lekkich oparzeniach niewielkiej powierzchni skóry preparaty roślinne stosuje się głównie jako doraźną pomoc w domu ^[1]. Najczęściej sięga się po oleje z kwiatów nagietka i dziurawca oraz po maść z dodatkiem arniki ^[2][3][4].

Jaką rolę mają zioła przy oparzeniach

Przy oparzeniach zioła mają rolę wspomagającą ^[4]. W miejscowym leczeniu oparzeń podstawą są maści i aerozole ze sterydami (silnymi lekami przeciwzapalnymi) i antybiotykami ^[4]. O tym, jak poważne jest oparzenie, w dużej mierze decyduje jego rozległość ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się ziołom działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwbakteryjne oraz przyspieszanie gojenia ^[4].

Nagietek lekarski

Nagietek lekarski (Calendula officinalis) to roślina, z której przy oparzeniach korzysta się z kwiatów ^[5][6]. Kwiat nagietka stosuje się zewnętrznie przy oparzeniach, odmrożeniach, uszkodzeniach naskórka i owrzodzeniach żylakowych ^[5][6]. W piśmiennictwie zielarskim wymienia się szczególnie oparzenia słoneczne i oparzenia promieniowaniem, np. rentgenowskim ^[5][2]. Na skórę nakłada się głównie wyciągi olejowe i alkoholowe z kwiatów ^[2]. Napar z kwiatów i ziela nagietka opisuje się też do okładów na oparzenia ^[7].

Przegląd badań nad gojeniem ran ocenił wyniki nagietka przy oparzeniach jako mieszane ^[8]. W jednym badaniu porównywano osoby z głębszymi oparzeniami smarowanymi wyciągiem z nagietka z osobami, które go nie stosowały ^[8]. W tym badaniu nagietek nie dał korzyści ^[8]. W innym takim badaniu nagietek stosowany na skórę okazał się skuteczny przy oparzeniach ^[9]. Autorzy przeglądu uznali, że potrzebne są większe, dobrze zaplanowane badania ^[8].

Uczuleniu na nagietek często towarzyszą reakcje na nikiel, substancje zapachowe i propolis ^[9]. Opisywano możliwą interakcję nagietka z lekami hamującymi odporność (stosowanymi np. po przeszczepie) ^[10].

Jak przygotowaćwyciąg olejowy

Surowiec

kwiat

Sposób

wyciąg olejowy

1. Świeże kwiaty zalewa się olejem roślinnym tak, by były przykryte, i ogrzewa na parze, aż płatki staną się kruche, a olej żółtopomarańczowy.
2. Po przecedzeniu olej przechowuje się w lodówce.
3. Olejem smaruje się skórę przy oparzeniach termicznych i słonecznych.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Dziurawiec zwyczajny

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) to roślina, z której wykorzystuje się ziele (nadziemną część rośliny) i kwiaty ^[3]. Przetwory z ziela stosuje się zewnętrznie przy oparzeniach pierwszego i drugiego stopnia, odmrożeniach i trudno gojących się ranach ^[3][11]. Olejowy wyciąg z dziurawca jest tradycyjnym środkiem łagodzącym oparzenia i ból skóry ^[12]. Ze świeżych kwiatów przygotowuje się w domu czerwieniejący olej do smarowania oparzeń ^[3]. Napar z ziela opisuje się też do okładów na oparzenia i otarcia ^[3].

Przedawkowanie albo zbyt długie stosowanie przetworów z ziela dziurawca uwrażliwia skórę na słońce ^[3]. Nawet po krótkim przebywaniu na słońcu mogą wtedy wystąpić zaczerwienienie, oparzenia i pęcherze ^[3]. Oleju z dziurawca nie powinno się nakładać na skórę przed wystawieniem jej na słońce ^[13]. Dziurawca unika się u osób uczulonych na tę roślinę lub jej składniki ^[14]. Dziurawca nie stosuje się jednocześnie z acenokumarolem (lekiem przeciwzakrzepowym na receptę) ani z cyklosporyną (lekiem po przeszczepie) ^[15]. Przy acenokumarolu lek może działać słabiej, a przy cyklosporynie rośnie ryzyko odrzucenia przeszczepu ^[15].

Jak przygotowaćolej

Surowiec

kwiat

Sposób

olej

1. Świeże kwiaty zwilża się odrobiną spirytusu lub wódki, zalewa olejem roślinnym i ogrzewa na parze, mieszając, aż płyn się zaczerwieni.
2. Po przecedzeniu olej przechowuje się w lodówce.
3. Olejem smaruje się oparzoną skórę.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Arnika górska

Arnika górska (Arnica montana) to roślina, której kwiaty stosuje się głównie zewnętrznie ^[16]. Tradycyjnie używa się jej przy oparzeniach pierwszego i drugiego stopnia, krwiakach, stłuczeniach i otarciach naskórka ^[17][16]. W piśmiennictwie opisuje się maść z nalewką z arniki i nalewką z pięciornika, którą cienko smaruje się oparzone miejsca ^[4].

W jednym badaniu żel z arniką nie działał lepiej niż ten sam żel bez arniki przy oparzeniach po zabiegach laserowych ^[18].

Arniki nie stosuje się na otwarte lub krwawiące rany, oparzenia trzeciego stopnia, rozległe otarcia naskórka ani przy ostrym zapaleniu skóry ^[16][17]. Inne źródło podaje, że arniki nie wolno stosować na żadną uszkodzoną skórę ani w pobliżu oczu i ust ^[18]. W wyższych stężeniach arnika może wywołać na skórze pęcherze, a nawet martwicę ^[18]. Arniki nie wolno przyjmować doustnie, a po przedawkowaniu doustnym nalewki lub naparu u kobiet w ciąży zgłaszano poronienia ^[18]. Źródła zalecają unikanie łączenia arniki z lekami przeciwzakrzepowymi i rozrzedzającymi krew (np. aspiryną), bo może rosnąć ryzyko krwawienia ^[19].

Kurkuma (ostryż długi)

Kurkuma (ostryż długi, Curcuma longa) jest spożywana jako pokarm, a przy oparzeniach nakłada się ją na skórę w postaci żelu ^[20].

W obserwacjach u ludzi żel z kurkumą nakładany na skórę łagodził objawy oparzeń i zmniejszał blizny, także pooperacyjne ^[20]. Przegląd badań nad kurkumą w chorobach skóry opisał poprawę zmian skórnych po radioterapii (naświetlaniach) ^[21]. Autorzy uznali, że kurkuma może mieć znaczenie dla zdrowia skóry, ale potrzeba więcej badań u ludzi ^[21].

Opisano dwa przypadki uczuleniowego zapalenia skóry po kontakcie z kurkumą ^[20]. Kurkuma jest przeciwwskazana przy niedrożności dróg żółciowych, a przy kamieniach żółciowych zaleca się ostrożność ^[20]. Opisywano możliwe interakcje kurkumy z lekami na cukrzycę i lekami hamującymi odporność ^[22][23].

Inne zioła

Przy świeżych oparzeniach w piśmiennictwie zielarskim zaleca się okłady z żywokostu, m.in. z odwaru z korzenia żywokostu, liścia babki i rumianku ^[4]. Świeży liść aloesu i kwiat kasztanowca wymienia się wśród roślin stosowanych przy oparzeniach ^[1]. Liście łopianu, w naparze albo roztarte w zimnej wodzie, opisuje się do okładów na zwykłe oparzenia termiczne ^[13]. Olej lniany bywa składnikiem domowych mieszanin do smarowania oparzeń ^[24]. Wąkrotkę azjatycką (Centella asiatica) wykorzystuje się w maściach i kremach na rany i oparzenia ^[13].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd nad wyciągiem z kwiatów nagietka stosowanym jako jedyny środek objął 14 prac: 7 badań na zwierzętach i 7 badań u ludzi ^[8]. W dwóch badaniach na zwierzętach wyciąg podany przed oparzeniem działał zapobiegawczo ^[8]. Dwa badania z grupą porównawczą sprawdzały, czy wyciąg zapobiega ostremu zapaleniu skóry po naświetlaniach: w jednym wypadł lepiej niż krem porównawczy, w drugim nie był lepszy od kremu żelowego ^[8]. Związki czynne nagietka słabo rozpuszczają się w wodzie, stąd przewaga wyciągów olejowych i alkoholowych ^[2].

Za uwrażliwianie skóry na światło odpowiada hiperycyna (składnik dziurawca zwiększający wrażliwość skóry na promienie słoneczne) ^[3][13]. Reakcje skórne na światło są najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym ziela dziurawca, ale zgłasza się je z częstością 1 na 300 000 przypadków ^[14].