Zioła na rekonwalescencję: andrographis, tribulus, eleuterokok

Rekonwalescencja to okres powrotu do sił po chorobie, operacji lub urazie. Jej podstawą są odpoczynek, w tym sen, umiarkowany wysiłek fizyczny i odpowiednia dieta ^[1]. Ziołami wspiera się ją od dawna, a w piśmiennictwie wymienia się toniki (środki wzmacniające) oraz zioła wspierające odporność albo trawienie ^[1].

Andrographis

Andrographis (Andrographis paniculata) tradycyjnie stosowano przy ogólnym osłabieniu i w rekonwalescencji po gorączce ^[2].

W jednym wstępnym badaniu u osób z przeziębieniem tabletki z andrographis skróciły czas powrotu do zdrowia i liczbę dni zwolnienia lekarskiego ^[2]. Przegląd kilku badań u dorosłych z łagodnym lub umiarkowanym COVID-19 nie wykazał, by preparaty z samego andrographis szybciej usuwały gorączkę albo kaszel ^[3]. Autorzy przeglądu oceniają dane kliniczne jako niejednoznaczne, choć dopuszczają, że roślina może mieć znaczenie jako leczenie uzupełniające ^[3].

W badaniach z przeglądu zdarzały się łagodne działania niepożądane, głównie podwyższone wyniki prób wątrobowych, które ustępowały bez powikłań ^[3]. Duże dawki mogą powodować dolegliwości żołądkowe, brak apetytu i wymioty ^[2]. Andrographis może wchodzić w interakcje z lekami rozrzedzającymi krew, zarówno przeciwpłytkowymi (np. aspiryna), jak i przeciwzakrzepowymi ^[2]. Opisywano też możliwą interakcję z warfaryną (lek przeciwzakrzepowy na receptę) oraz z lekami na nadciśnienie ^[4][5].

Tribulus

Tribulus (Tribulus terrestris) wymienia się w piśmiennictwie fitoterapeutycznym jako środek do odbudowy witalności, zwłaszcza w rekonwalescencji lub po operacji ^[6]. Przypisuje mu się też wspieranie reakcji na stres i poprawę wydolności fizycznej ^[6].

W badaniach z preparatami ziołowymi z tribulus poprawę funkcji seksualnych obserwowano między innymi u mężczyzn wracających do zdrowia po zawale serca ^[6].

Nie są znane interakcje tribulus z lekami ^[6]. Opisano przypadek powiększenia piersi u młodego mężczyzny, ale związek z zielem jest wątpliwy, bo produkt mógł być zanieczyszczony ^[6]. Przypadek uszkodzenia wątroby, nerek i układu nerwowego po wypiciu dużej ilości napoju z tribulus uważa się za błędnie przypisany ziołu, bo możliwe były inne przyczyny ^[6].

Eleuterokok kolczasty

Eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus) to roślina, z której kłącza przygotowuje się przetwory zalecane w rekonwalescencji ^[7]. Surowiec i przetwory stosuje się w tym okresie jako środek wzmacniający ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się im zwiększanie wytrzymałości organizmu i skracanie rekonwalescencji po ciężkich chorobach i operacjach ^[7]. Opisuje się go też jako pomocny w odzyskaniu sprawności umysłowej i fizycznej przy wyczerpaniu ^[9].

W obserwacjach chorych z biegunką wywołaną antybiotykami opisywano korzystne działanie eleuterokoka w okresie rekonwalescencji ^[9].

Ostrożność zaleca się u osób z ciśnieniem krwi powyżej 180/90 mmHg ^[9].

U niektórych osób z chorobami serca zgłaszano bezsenność, kołatanie i przyspieszenie serca oraz wzrost ciśnienia, zwłaszcza przy przekraczaniu zwykłych dawek ^[9]. Eleuterokok może zmniejszać albo zwiększać stężenie digoksyny (lek na serce na receptę) we krwi ^[9].

Żeń-szeń

Żeń-szeń (Panax ginseng) stosuje się w postaci korzenia lub wyciągów z niego jako środek wzmacniający w rekonwalescencji ^[10]. Wyciągi z korzenia zaleca się osobom wyczerpanym pracą lub chorobą, osłabionym, z obniżoną odpornością, po operacjach oraz osobom starszym ^[11]. Stosuje się go także przy uczuciu osłabienia, braku energii i trudnościach z koncentracją ^[12].

W dwóch małych badaniach porównywano młodych mężczyzn biorących żeń-szeń z osobami, które dostawały preparat pozorny, bez działania ^[13][14]. W takich badaniach osoby biorące żeń-szeń szybciej odzyskiwały sprawność mięśni po ciężkim wysiłku albo miały mniejsze oznaki ich uszkodzenia ^[13][14]. Dotyczyło to regeneracji po wysiłku fizycznym, a nie powrotu do sił po chorobie ^[13][14].

Żeń-szeń jest przeciwwskazany w ostrej fazie infekcji ^[15]. Wyższe dawki mogą powodować działania niepożądane ^[12].

Opisano przypadki przejściowego zapalenia tętnic mózgu z silnym bólem głowy, nudnościami i wymiotami po zjedzeniu około 25 g korzenia ^[12].

Żeń-szeń może osłabiać działanie warfaryny, co grozi zakrzepami, dlatego zaleca się wtedy kontrolę krzepliwości krwi ^[12][16]. Przy gliklazydzie (lek na cukrzycę) grozi zbyt niskim poziomem cukru we krwi, więc zaleca się jego kontrolę ^[16].

Palma sabalowa

Palmę sabalową (Serenoa repens) opisuje się jako wspomagającą powrót do zdrowia po operacji łagodnego rozrostu prostaty ^[17]. Nie są znane przeciwwskazania do jej stosowania ^[17]. Opisywano możliwą interakcję z lekami rozrzedzającymi krew, przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi ^[18].

Inne zioła

W rekonwalescencji stosuje się też tradycyjnie między innymi ziele (nadziemną część rośliny) mniszka, kwiat nagietka i owoc dzikiej róży ^[19].

Ciąża i karmienie piersią

Andrographis nie powinien być stosowany w ciąży bez porady lekarskiej, zwłaszcza we wczesnej, a tribulus w ciąży ani podczas karmienia piersią ^[2][6].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd obejmował sześć badań z grupą porównawczą u 660 dorosłych w wieku 18–60 lat chorych na COVID-19 ^[3]. Preparaty z samego andrographis porównywano z lekami przeciwwirusowymi lub leczeniem wspomagającym ^[3]. Nie stwierdzono różnic w ustępowaniu gorączki i kaszlu ani we wskaźnikach stanu zapalnego we krwi, a różnice mogły być przypadkowe ^[3]. Ryzyko błędu oceniono jako wysokie dla wyników o gorączce, a dane kliniczne jako niejednoznaczne ^[3].

W badaniu pilotażowym u osób z przeziębieniem podawano tabletki z andrographis w dawce 1020 mg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[2].

W pierwszym badaniu żeń-szenia 18 studentów podzielono na grupę biorącą wyciąg z czerwonego żeń-szenia koreańskiego i grupę z napojem pozornym ^[13]. Wyciąg przyjmowano w ilości 20 g/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przed biegiem pod górę i po nim ^[13]. Po 72 h wskaźnik uszkodzenia mięśni we krwi był niższy niż w grupie porównawczej, a w pierwszych godzinach po wysiłku niższy był też wskaźnik zapalny ^[13]. Autorzy uważają, że żeń-szeń może zmniejszać uszkodzenie mięśni i reakcję zapalną po wysiłku ^[13].

W drugim badaniu 10 lekkoatletów przyjmowało przez 8 dni kolejno żeń-szeń i preparat pozorny ^[14]. Przy żeń-szeniu siła mięśni wróciła do stanu sprzed wysiłku po 24 godzinach, a przy preparacie pozornym była obniżona jeszcze po 48 godzinach ^[14]. Nie zauważono wpływu żeń-szenia na bolesność mięśni ani na wskaźniki ich uszkodzenia we krwi ^[14].

Komisja E dopuszcza żeń-szeń jako tonik, także w okresie rekonwalescencji ^[12]. W badaniach na myszach ostra toksyczność korzenia eleuterokoka po podaniu doustnym była bardzo niska ^[9].