Zioła na zaburzenia miesiączkowania: niepokalanek pospolity

Zaburzenia miesiączkowania to miesiączki nieregularne, zbyt rzadkie lub zbyt częste, skąpe, obfite albo bolesne. Przy takich dolegliwościach od dawna sięga się po napary i mieszanki ziołowe. W polskim piśmiennictwie zielarskim przy zaburzeniach miesiączkowania wymienia się m.in. kwiat nagietka, kwiat malwy czarnej i liść ruty ^[1].

Niepokalanek pospolity

Niepokalanek pospolity (Vitex agnus-castus) to roślina tradycyjnie stosowana przy nieregularnych, skąpych, częstych i bolesnych miesiączkach ^[2]. W piśmiennictwie fitoterapeutycznym wymienia się go także przy braku miesiączki, rzadkim lub częstym miesiączkowaniu i krwawieniach z macicy wynikających z zaburzeń jej pracy ^[3]. Szczególnie wskazuje się go przy niedoborze progesteronu (hormonu drugiej połowy cyklu) i ukrytym nadmiarze prolaktyny (hormonu pobudzającego m.in. wydzielanie mleka) ^[3]. W badaniach podawano go w postaci tabletek, kapsułek lub kropli ^[4].

Wczesne badania kliniczne, prowadzone od 1954 roku, opisywały poprawę w różnych zaburzeniach miesiączkowania, także we wtórnym braku miesiączki (gdy wcześniejsze miesiączki ustają) ^[3]. Przegląd wielu badań porównywał kobiety biorące niepokalanek z kobietami biorącymi placebo (preparat bez substancji czynnej) ^[4]. W takich badaniach niepokalanek nie zmieniał wyraźnie ilości krwawienia miesiączkowego, a jakość badań autorzy ocenili jako dość niską ^[4]. Inny przegląd wskazuje, że skuteczność przy nieregularnych miesiączkach potwierdzono dotąd tylko dla nielicznych ziół, wśród badanych był niepokalanek ^[5]. W jednym badaniu herbatkę z kopru włoskiego, mięty i niepokalanka porównywano z lekiem hormonalnym u kobiet z rzadkimi lub zatrzymanymi miesiączkami ^[6]. W obu grupach u większości kobiet wystąpiło krwawienie, przy czym badano tę mieszankę, a nie sam niepokalanek ^[6].

W przeglądzie badań nad zespołem napięcia przedmiesiączkowego (dolegliwościami ciała i nastroju przed miesiączką) większość badań opisywała złagodzenie objawów po niepokalanku ^[7]. Autorzy zastrzegają jednak, że badania obciążało duże ryzyko błędów, więc wynik jest jedynie wstępny i prawdopodobnie zawyżony ^[7]. W jednym badaniu bez grupy porównawczej objawy słabły z każdym cyklem, ale nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[8]. W innym badaniu mieszanka z niepokalankiem i kilkoma innymi składnikami nie dała lepszych wyników niż placebo ^[9].

Nie są znane przeciwwskazania do stosowania niepokalanka ^[3]. W badaniach jako działania niepożądane opisywano nudności i ból brzucha ^[4]. W jednym badaniu u jednej kobiety wystąpiło uczuleniowe zapalenie skóry, którego związku z niepokalankiem nie wykluczono ^[8]. Opisano przypadek kobiety z łagodnym zespołem nadmiernego pobudzenia jajników po preparacie z niepokalankiem, choć nie udowodniono, że to on był przyczyną ^[3]. Niepokalanek może przeciwdziałać lekom blokującym dopaminę (substancję przekazującą sygnały w mózgu), choć u ludzi tego nie zaobserwowano ^[3]. W ciąży przyjmowało go niewiele kobiet bez zauważonych szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[3]. Źródła zalecają wtedy ostrożność i dopuszczają go tylko na wczesnym etapie, przy niewydolności ciałka żółtego (części jajnika wytwarzającej progesteron) ^[3].

Inne zioła

Kwiat nagietka lekarskiego (Calendula officinalis) wymienia się przy bolesnych miesiączkach przebiegających z osłabieniem i zawrotami głowy ^[10][1]. Liść ruty zwyczajnej (Ruta graveolens) stosowano pomocniczo przy zaburzeniach miesiączkowania ^[11][1]. Napar z kwiatów malwy czarnej (prawoślazu ogrodowego, odmiany czarnej – Althaea rosea) stosowano w lecznictwie ludowym głównie po to, by przyspieszyć miesiączkę ^[12][1]. W dawnych poradnikach kwiat malwy czarnej łączono w mieszankach do naparu m.in. z kwiatem jasnoty białej i liściem szałwii ^[13]. Ziele (nadziemną część rośliny) pięciornika gęsiego (Potentilla anserina) wymienia się przy zaburzeniach miesiączkowania i bolesnych miesiączkach ^[14]. Pluskwicę groniastą (Actaea racemosa) i oczar wirginijski (Hamamelis virginiana) tradycyjnie stosowano m.in. przy bolesnych i obfitych miesiączkach ^[15][2][16]. Mirrę (Commiphora molmol) w tradycyjnej medycynie indyjskiej wymieniano przy braku miesiączki i innych zaburzeniach miesiączkowania ^[17].

Kiedy sięga się po zioła

W piśmiennictwie zielarskim podkreśla się, że przy bolesnych miesiączkach po zioła sięga się dopiero po wykluczeniu przez lekarza przyczyn organicznych i hormonalnych ^[1]. Wówczas pomoc przypisuje się preparatom ziołowym działającym rozkurczowo, uspokajająco i przeciwbólowo ^[1]. Gdy zaburzeniom miesiączkowania towarzyszy skłonność do tycia, źródła zalecają obok ziół ograniczenie cukru i tłuszczów ^[18].

Czego nie stosować samodzielnie

Jałowiec po zwiększeniu dawki może zaszkodzić, a nawet spowodować śmiertelne zatrucie ^[19]. Starzec popielaty zawiera szkodliwe substancje (alkaloidy pirolizydynowe), dlatego obecnie nie jest zalecany ^[20]. Przedawkowanie preparatów z sałatnika leśnego wywołuje zatrucie z halucynacjami, drgawkami i zaburzeniami pracy serca ^[21].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd dotyczący krwawienia miesiączkowego objął 5 badań u kobiet w wieku rozrodczym bez chorób ginekologicznych ^[4]. W porównaniu z placebo niepokalanek nie zmieniał ilości krwawienia ani w pierwszym, ani w drugim cyklu ^[4]. W porównaniu z kwasem mefenamowym (lekiem przeciwbólowym i przeciwzapalnym) punktacja obfitości krwawienia była w pierwszym cyklu wyższa w grupie niepokalanka, a w drugim różnica mogła być przypadkowa ^[4].

W przeglądzie nad zespołem napięcia przedmiesiączkowego znaleziono 17 badań, z których 14 włączono do obliczeń ^[7]. Pozytywny wpływ na objawy opisało 13 z 14 badań z grupą porównawczą ^[7]. Wyniki badań bardzo się jednak między sobą różniły, a część badań z gorszymi wynikami mogła nie zostać opublikowana, więc autorzy uznali łączny efekt za wstępny i raczej zawyżony ^[7].

Przegląd tradycyjnej medycyny perskiej wskazał 198 roślin wymienianych jako pobudzające miesiączkę, a 12 współczesnych badań dotyczyło 8 roślin, m.in. niepokalanka, kozieradki, kopru włoskiego, cynamonu i pokrzywy ^[5].

W badaniu z herbatką ziołową wzięło udział 40 kobiet w wieku 18–40 lat z rzadkimi lub ustałymi miesiączkami ^[6]. Herbatkę z kopru włoskiego, mięty długolistnej i niepokalanka porównywano z octanem medroksyprogesteronu (lekiem hormonalnym działającym podobnie do progesteronu) ^[6]. Krwawienie w pierwszym cyklu wystąpiło u 83,3% kobiet pijących herbatkę i u 94,1% kobiet biorących lek, a różnica mogła być przypadkowa ^[6]. W grupie herbatki zmniejszyły się bolesne miesiączki, trądzik i nadmierne owłosienie, a istotnych działań niepożądanych nie zgłoszono ^[6].

W japońskim badaniu bez grupy porównawczej 69 kobiet z zespołem napięcia przedmiesiączkowego przyjmowało 20 mg wyciągu z niepokalanka raz dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez trzy cykle ^[8]. W trzecim cyklu poprawę odnotowano u 91,0% uczestniczek, a łagodne działania niepożądane wystąpiły u 8 kobiet ^[8]. W badaniu z udziałem 42 kobiet mieszanka z niepokalankiem, różeńcem górskim, witaminą B6 i melatoniną nie różniła się od placebo, co autorzy tłumaczą możliwym efektem placebo ^[9]. W testach laboratoryjnych i na zwierzętach nalewka z niepokalanka nie uszkadzała materiału genetycznego ^[3].