Zioła na zapalenie oskrzeli – pelargonia, tymianek i inne

Zapalenie oskrzeli to stan zapalny dróg, którymi powietrze płynie do płuc, a jego najbardziej uciążliwym objawem jest zwykle kaszel. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się preparatom ziołowym znaczenie zwłaszcza we wczesnej fazie choroby i w stanach przewlekłych, obok leków ^[1]. Sięga się po nie ze względu na działanie wykrztuśne, rozkurczowe i przeciwzapalne, jakie przypisuje się im w tym piśmiennictwie ^[1].

Pelargonia

Pelargonia (Pelargonium sidoides) to roślina, której korzeń służy do wytwarzania preparatów stosowanych przy ostrym zapaleniu oskrzeli ^[2]. Badania dotyczą głównie jednego specjalnego wyciągu z korzenia (badanego w jednym preparacie), a nie dowolnego produktu z pelargonii ^[3][4].

W takich badaniach porównywano osoby, które brały wyciąg, z osobami, które dostawały nieaktywny preparat ^[3][4]. W przeglądach wielu badań u dorosłych z ostrym zapaleniem oskrzeli kaszel po wyciągu szybciej słabł, a chorzy wcześniej wracali do pracy ^[3][4]. Inny przegląd ocenił jakość tych danych jako niską i uznał, że wyciąg może łagodzić objawy, ale głównie w postaci płynnej, a nie w tabletkach ^[5].

W nowszym badaniu w szwajcarskich przychodniach wyciąg nie skrócił wyraźnie czasu trwania objawów w porównaniu ze zwykłym leczeniem ^[6]. Działania niepożądane zdarzały się po pelargonii częściej niż bez niej, ale w przeglądzie badań żadne nie było poważne ^[5]. W nowszym badaniu wszystkie działania niepożądane wyciągu były łagodne ^[6].

Tymianek pospolity

Tymianek pospolity (Thymus vulgaris) tradycyjnie stosuje się przy zapaleniu oskrzeli, kaszlu i nieżycie górnych dróg oddechowych ^[7]. W mieszankach piersiowych wykorzystuje się ziele tymianku (nadziemną część rośliny) ^[8]. W piśmiennictwie opisuje się napar z zielem tymianku lub macierzanki, zielem poziewnika oraz liśćmi podbiału i babki lancetowatej ^[8]. Taką mieszankę pito między innymi przy przewlekłym zapaleniu oskrzeli i utrudnionym odkrztuszaniu ^[8].

Badania u ludzi dotyczą tymianku łączonego z innymi ziołami ^[7]. W takich badaniach preparaty z tymiankiem i korzeniem pierwiosnka działały przy zapaleniu oskrzeli lepiej niż nieaktywny preparat ^[7]. W innym badaniu syrop z tymiankiem i bluszczem zmniejszał liczbę napadów kaszlu przy ostrym zapaleniu oskrzeli ^[7].

Nie są znane przeciwwskazania do stosowania tymianku ani jego interakcje z lekami ^[7].

Jak przygotowaćnapar

Surowiec

ziele

Sposób

napar

Jak zrobić napar

Ziele tymianku zalewa się wrzącą wodą, przykrywa i odstawia na około 15 minut, potem przecedza.

1. Ziele tymianku miesza się z zielem poziewnika, liściem podbiału i liściem babki lancetowatej.
2. Gotowy napar się cedzi.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Pierwiosnek lekarski

Pierwiosnek lekarski (Primula officinalis) to roślina, z której w zielarstwie wykorzystuje się korzeń ^[9][7]. Tradycyjnie stosuje się go przy zapaleniu gardła, krtani i oskrzeli, zwłaszcza gdy błony śluzowe są wysuszone, jak w suchym zapaleniu oskrzeli ^[9]. Korzeń pierwiosnka badano u ludzi w preparatach z tymiankiem, które przy zapaleniu oskrzeli działały lepiej niż nieaktywny preparat ^[7].

Wyciągi z pierwiosnka w ilościach znacznie większych od zwykle stosowanych silnie drażnią żołądek i jelita ^[10]. Mogą wtedy wywołać nudności, wymioty lub biegunkę, a czasem także uczulenie ^[10].

Lukrecja gładka

Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra) to roślina, której korzeń wykorzystuje się w ziołolecznictwie ^[11]. Tradycyjnie stosuje się ją przy nieżytach gardła i oskrzeli, uporczywym kaszlu z trudną do odkrztuszenia wydzieliną oraz chrypce ^[11][12]. Bywa też składnikiem łagodzącym w syropach na kaszel ^[12]. Dla tego zastosowania są badania na zwierzętach: u myszy jeden ze składników lukrecji hamował skurcz oskrzeli i stan zapalny płuc ^[12].

Lukrecja jest przeciwwskazana przy obrzękach i niewydolności serca ^[12]. Źródła zalecają, by nie łączyć jej z digoksyną (lekiem na serce na receptę), bo rośnie ryzyko toksycznego działania tego leku ^[13].

Żeń-szeń

Żeń-szeń (Panax ginseng) to roślina, z której wykorzystuje się korzeń ^[14]. W jednym badaniu u 40 osób z przewlekłym zapaleniem oskrzeli wyciąg z żeń-szenia poprawiał działanie komórek odpornościowych w płucach ^[14]. W innym badaniu dorośli przyjmujący wyciąg mieli między innymi mniej dolegliwości przy przeziębieniach i zapaleniu oskrzeli ^[14].

Żeń-szeń jest przeciwwskazany w ostrej fazie infekcji ^[15]. Opisano przypadek, w którym żeń-szeń mógł osłabiać działanie warfaryny (leku przeciwzakrzepowego na receptę) ^[14][16]. Przy łączeniu go z warfaryną źródła zalecają kontrolowanie krzepliwości krwi ^[16]. U osób biorących gliklazyd (lek na cukrzycę) zaleca się kontrolę cukru, bo rośnie ryzyko jego zbyt niskiego poziomu ^[16]. Dwie kobiety, które zjadły dużą ilość korzenia, miały przejściowe zapalenie tętnic mózgowych z silnym bólem głowy i wymiotami ^[14].

Inne zioła

Ziele doględy wielkiej (Grindelia robusta) tradycyjnie stosuje się w zapaleniu gardła, krtani, tchawicy i oskrzeli, zwłaszcza przy zalegającej wydzielinie ^[17][18][15]. Jest ono przeciwwskazane w ostrych stanach zapalnych przewodu pokarmowego i jelit ^[17].

Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus) w jednym badaniu u osób z przewlekłym zapaleniem oskrzeli uznano za skuteczny u większości chorych ^[19]. Badanie nie miało grupy porównawczej, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[19]. Glistnik jest przeciwwskazany przy ciężkich chorobach lub uszkodzeniu wątroby, a po jego stosowaniu opisywano rzadkie przypadki zapalenia wątroby ^[19].

Badania bez grupy porównawczej sugerują, że adhatoda (Adhatoda vasica) ułatwia odkrztuszanie i przynosi ulgę w ostrym i przewlekłym zapaleniu oskrzeli ^[15]. Mirrę (Commiphora molmol) tradycyjnie stosowano między innymi przy nieżytach dróg oddechowych i zapaleniu oskrzeli ^[20]. Mirra jest przeciwwskazana u osób z alergią ^[20].

W ciąży adhatoda jest przeciwwskazana, glistnik może szkodzić płodowi lub noworodkowi, a lukrecja może pogarszać późniejszy rozwój poznawczy dziecka ^[15][19][12].

Dzieci i nastolatki

W przeglądzie badań u dzieci w wieku 6–10 lat z ostrym zapaleniem oskrzeli lub gardła i migdałków wyciąg z pelargonii łagodził objawy i przyspieszał powrót do zdrowia ^[21]. Dzieci biorące wyciąg dostawały też mniej paracetamolu (leku przeciwgorączkowego i przeciwbólowego) ^[21]. Inny przegląd ocenił jakość danych o pelargonii przy zapaleniu oskrzeli u dzieci jako niską ^[5]. Przegląd metod niekonwencjonalnych u dzieci uznał, że dobrze zaplanowanych badań jest za mało, by pewnie ocenić ich skuteczność ^[22].

Ziele doględy tradycyjnie podaje się szczególnie dzieciom i osobom starszym, które mają trudności z odkrztuszaniem ^[17][18].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd czterech badań z udziałem 1011 dorosłych z ostrym zapaleniem oskrzeli porównywał siedmiodniowe przyjmowanie wyciągu z pelargonii z placebo (nieaktywnym preparatem) ^[3]. Po tygodniu niezdolnych do pracy było od 14 do 19% osób biorących wyciąg i od 41 do 55% osób z grupy placebo ^[3]. Zwolnienie chorobowe było średnio o 1,73 dnia krótsze ^[3].

W przeglądzie 11 badań z udziałem 2195 osób u dorosłych z ostrym zapaleniem oskrzeli natężenie kaszlu spadło co najmniej o połowę u 88,7% biorących wyciąg i u 47,6% z grupy placebo ^[4]. Po 7 dniach kaszel ustąpił całkowicie u 26,0% osób biorących wyciąg i u 6,3% z grupy placebo ^[4]. Przegląd trzech badań z udziałem 746 dorosłych ocenił jednak jakość danych jako niską, a autorzy podejrzewali, że badania z gorszymi wynikami mogły nie zostać opublikowane ^[5].

W szwajcarskim badaniu z udziałem 332 dorosłych wyciąg porównywano ze zwykłym leczeniem, bez placebo ^[6]. Antybiotyki brało 17,4% osób z grupy wyciągu i 25,2% z grupy zwykłego leczenia, ale różnica mogła być przypadkowa ^[6]. Działania niepożądane, wszystkie łagodne, zgłosiło 32,3% osób biorących wyciąg i 21,5% osób leczonych zwykle ^[6].

W przeglądzie sześciu badań z udziałem 523 dzieci wyciąg zmniejszał łączną ilość podanego paracetamolu średnio o 244 mg ^[21]. Na koniec leczenia do szkoły nie mogło chodzić 30,2% dzieci biorących wyciąg i 74,4% dzieci z grupy placebo ^[21].

W badaniu żeń-szenia u 40 osób z przewlekłym zapaleniem oskrzeli podawano 200 mg wyciągu dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[14]. W badaniu z udziałem 83 osób ta sama ilość wyciągu przez 4 miesiące (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) wiązała się z poprawą między innymi w przeziębieniach i zapaleniu oskrzeli ^[14]. W badaniu glistnika bez grupy porównawczej syrop lub wyciąg odpowiadający 15 g ziela dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) uznano za skuteczny u około 80% chorych z przewlekłym zapaleniem oskrzeli ^[19]. Tymianek ma pozytywną monografię Komisji E dotyczącą objawów zapalenia oskrzeli i kaszlu ^[7].