Zioła na zaparcia: kruszyna, koper włoski i inne rośliny

Zaparcie to rzadkie, trudne albo niepełne wypróżnianie, często z twardym stolcem. Przy takich dolegliwościach od dawna sięga się po domowe sposoby, w tym po zioła. Korę kruszyny zalicza się do najczęściej stosowanych roślinnych środków przeczyszczających ^[1].

Kruszyna pospolita

Kruszyna pospolita (Rhamnus frangula) to roślina, z której w zielarstwie wykorzystuje się korę ^[2]. Kora kruszyny należy do podstawowych ziół stosowanych przy zaparciach, zwłaszcza nawykowych ^[2]. Tradycyjnie podaje się ją w zaparciach przejściowych, np. po długim unieruchomieniu, oraz przy osłabionej pracy jelita grubego ^[1]. Pije się ją w postaci odwaru albo łączy z innymi ziołami, np. z korzeniem mniszka, liściem mięty pieprzowej czy zielem dziurawca ^[3].

Przy zaparciach z kurczem jelit zaleca się równocześnie dietę bogatą w błonnik z warzyw i owoców, a przy zaparciach z leniwych jelit – dietę uboższą w błonnik ^[3]. Długotrwałe nadużywanie środków przeczyszczających prowadzi do utraty potasu, co może nasilać działanie glikozydów nasercowych (leków na serce, np. digoksyny) ^[4]. Źródła zalecają nie łączyć kruszyny z tymi lekami bez konsultacji z lekarzem i unikać jej długotrwałego stosowania ^[4]. Przed łączeniem kruszyny z lekami na zaburzenia rytmu serca albo lekami zmieniającymi zapis EKG serca zaleca się konsultację z lekarzem ^[4].

Kaskarę, inny pobudzający środek przeczyszczający z kory, stosuje się krótko – nie dłużej niż 2 tygodnie bez nadzoru specjalisty ^[5]. Przewlekłe zaparcie wymaga zbadania przyczyny, a podstawą postępowania jest zmiana diety, błonnik i ruch ^[5]. Pobudzających środków przeczyszczających nie zaleca się, gdy zaparcie wiąże się z jelitem drażliwym lub skurczowym ^[5]. Kaskara może też zmniejszać wchłanianie leków przyjmowanych w tym samym czasie ^[5]. Jej przedawkowanie objawia się głównie kolką i biegunką, a utrata płynów i potasu może zaburzać pracę serca ^[5].

Jak przygotowaćodwar

Surowiec

kora

Sposób

odwar

Jak zrobić odwar

Korę kruszyny rozdrabnia się, zalewa zimną wodą, doprowadza do wrzenia i trzyma pod przykryciem na małym ogniu około 30 minut, potem przecedza.

1. Odwar pije się przy lekkich zaparciach i leniwych jelitach.
2. Korę można łączyć z innymi ziołami, np. z korzeniem mniszka lub liściem mięty pieprzowej.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Szakłak pospolity

Szakłak pospolity (Rhamnus cathartica) to roślina, z której w zielarstwie wykorzystuje się owoce ^[2]. Owoc szakłaku należy do podstawowych ziół stosowanych przy zaparciach, zwłaszcza nawykowych ^[2]. Tradycyjnie łączy się go w mieszance z korzeniem lukrecji, korą kruszyny i rozgniecionymi owocami kopru włoskiego lub anyżu ^[6]. Z takiej mieszanki przygotowuje się odwar, który w zaparciach nawykowych pije się rano i wieczorem ^[6].

Jak przygotowaćodwar

Surowiec

owoce

Sposób

odwar

Jak zrobić odwar

Owoce szakłaku rozdrabnia się, zalewa zimną wodą, doprowadza do wrzenia i trzyma pod przykryciem na małym ogniu około 30 minut, potem przecedza.

1. Owoce łączy się z korzeniem lukrecji, korą kruszyny i rozgniecionymi owocami kopru włoskiego lub anyżu.
2. Mieszankę przed zagotowaniem moczy się w ciepłej wodzie, a po zagotowaniu przecedza.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Koper włoski

Koper włoski (Foeniculum vulgare) to roślina, której owoce, potocznie nazywane nasionami, dodaje się do mieszanek ziołowych ^[6][7]. Tradycyjnie rozgniecione owoce kopru dodaje się do ziół ułatwiających wypróżnienie, razem z owocami szakłaku i korą kruszyny ^[6]. Aromatyczne nasiona, w tym kopru, rozgniata się lekko tuż przed zaparzeniem, by nie traciły olejku eterycznego ^[7].

W badaniu u mieszkańców domów opieki z przewlekłym zaparciem herbatka ziołowa zawierająca koper włoski zwiększyła liczbę wypróżnień ^[8]. Badano herbatkę z kilku ziół zawierającą koper, a nie sam koper ^[8].

Koper włoski jest przeciwwskazany u osób uczulonych na seler, bylicę i przyprawy ^[8].

Rzewień dłoniasty

Rzewień dłoniasty (Rheum palmatum) to roślina, z której wykorzystuje się korzeń i kłącze (podziemną część łodygi) ^[9][2]. Tradycyjnie korzeń w większych dawkach stosuje się jako środek przeczyszczający przy leniwych jelitach, po operacjach i po długim leżeniu w łóżku ^[9]. U osób starszych zaleca się go raczej doraźnie, np. przed badaniami przewodu pokarmowego ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się działanie dwukierunkowe: małe dawki korzenia działają zapierająco, a większe przeczyszczająco ^[2][9]. Po wypróżnieniu rzewień może też dawać objawy zaparcia ^[2].

Większe dawki przetworów z korzenia rzewienia wywołują przekrwienie narządów w dole brzucha, co może być groźne dla kobiet w ciąży ^[10]. Przy długim przyjmowaniu tabletek z korzenia zawarte w nim szczawiany mogą sprzyjać powstawaniu kamieni w drogach moczowych ^[10]. Po naparach z kłączem rzewienia mocz może zabarwić się na brunatno lub czerwono ^[2].

Rzewienia nie łączy się bez konsultacji z lekarzem z glikozydami nasercowymi, bo utrata potasu przy nadużywaniu może nasilać ich działanie ^[11]. Przed łączeniem go z lekami na zaburzenia rytmu serca albo lekami zmieniającymi zapis EKG serca zaleca się konsultację z lekarzem ^[11].

Len zwyczajny (siemię lniane)

Len zwyczajny (Linum usitatissimum) dostarcza nasion, znanych jako siemię lniane ^[12][13]. Siemię lniane zaleca się jako środek zwiększający objętość stolca, szczególnie przy skłonności do zaparć u osób chorych na nowotwory ^[12]. Tradycyjnie podaje się je także w przewlekłych zaparciach z leniwych jelit u osób otyłych oraz w zaparciach u osób starszych ^[13][2]. W piśmiennictwie zielarskim wyjaśnia się, że nasiona nie są trawione i wiążą dużo wody, przez co zwiększają objętość stolca ^[2].

W piśmiennictwie podaje się zawiesinę z 1–2 łyżek rozdrobnionych nasion zalanych letnią wodą, sokiem, kefirem lub jogurtem ^[13]. Nasiona można też zmielić albo lekko rozgnieść i jeść, popijając wodą lub herbatą ^[13][2].

Len może opóźniać wchłanianie innych leków doustnych, dlatego zaleca się zachowanie odstępu co najmniej 1/2–1 godziny ^[14]. Nasiona lnu, w odróżnieniu od oleju, zawierają substancje, które mogą osłabiać pracę tarczycy ^[15]. Niedojrzałe nasiona zawierają toksyczną substancję, która działa przeciwnie do witaminy B6 ^[13].

Jak przygotowaćzawiesina

Surowiec

nasiona

Sposób

zawiesina

1. Nasiona przed zalaniem się rozdrabnia.
2. Zamiast wody można użyć soku owocowego, kefiru lub jogurtu.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Prawoślaz lekarski

Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) to roślina, z której przy zaparciach wykorzystuje się korzeń ^[16]. Sproszkowany korzeń, wymieszany przed przyjęciem z wodą, tradycyjnie zaleca się w uporczywym zaparciu ^[16]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że korzeń pęcznieje w jelitach, rozluźnia stolec i łagodnie pobudza pracę jelit ^[16]. Podaje się go zwłaszcza osobom starszym z zaparciem z leniwych jelit ^[17].

Wyciągi z prawoślazu stosowane regularnie przez długi czas mogą powodować niedobory witamin i składników mineralnych, bo zawarte w nich śluzy utrudniają wchłanianie ^[16]. Zioła bogate w błonnik, w tym prawoślaz, nieco utrudniają wchłanianie żelaza z pożywienia ^[18]. Przy niedokrwistości i przyjmowaniu żelaza źródła zalecają, by nie przyjmować ich razem z posiłkami ani preparatami żelaza ^[18].

Dzieci i nastolatki

Kaskara nie jest zalecana u dzieci poniżej 10 lat, a pobudzające środki przeczyszczające są w tej grupie zwykle nieodpowiednie ^[5]. Zaparcia u dzieci wynikają bowiem zwykle z nadmiernej aktywności mięśni jelit, a rzadko z ich osłabienia ^[5]. Odwar z korzenia prawoślazu z kwiatem rumianku tradycyjnie stosuje się do lewatyw u dzieci z zaparciem ^[16].

W badaniu 200 dzieci z alergiami pokarmowymi nadwrażliwość na koper włoski stwierdzono u jednego dziecka ^[19].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Korzeń rzewienia zawiera antrazwiązki (substancje pobudzające jelito grube) i garbniki (substancje ściągające), które działają przeciwstawnie ^[9]. Według piśmiennictwa przy dawkach przeczyszczających efekt pojawia się po 8–12 godzinach ^[10]. Monografie EMA dla kory kruszyny i korzenia rzewienia opisują, że niedobór potasu po długim nadużywaniu środków przeczyszczających nasila działanie glikozydów nasercowych ^[4][11].

Przy przedawkowaniu kaskary utrata potasu może zaburzać pracę serca i układu nerwowo-mięśniowego, a leczenie obejmuje nawodnienie i uzupełnienie elektrolitów ^[5]. U pracowników przemysłu farmaceutycznego opisano przypadki astmy i nieżytu nosa z uczulenia na kaskarę ^[5]. Wchłonięty kwas szczawiowy, np. z rzewienia, może tworzyć z wapniem kryształy, które w nerkach mogą wywołać ostrą niewydolność; objawy rozwijają się po 24–48 godzinach ^[18].

Śluz i substancje pęczniejące z nasion lnu mogą spowalniać przechodzenie leku przez jelito i jego kontakt z miejscem wchłaniania ^[14]. Gorsze wchłanianie żelaza przy ziołach bogatych w błonnik wykazano w badaniach u ludzi z gatunkami babki ^[18].