Zioła na zastój żółci: kurkuma i ostropest plamisty

Zastój żółci to stan, w którym żółć gorzej odpływa z wątroby i pęcherzyka żółciowego do jelita. Przy takich dolegliwościach tradycyjnie sięga się po zioła stosowane w zaburzeniach wytwarzania i odpływu żółci, takie jak kurkuma czy karczoch ^[1][2]. Ludzie szukają w nich łagodnego wsparcia przy uczuciu ciężkości w nadbrzuszu, nudnościach i złym znoszeniu tłustych potraw ^[3].

Zastój żółci i tradycja ziołowa

Żółć powstaje w wątrobie, gromadzi się w pęcherzyku żółciowym i spływa do dwunastnicy, gdzie pomaga trawić tłuszcze. O zastoju żółci mówi się wtedy, gdy jej odpływ jest utrudniony albo spowolniony. Zastój żółci może też wywołać niektóre leki, np. leki na nadczynność tarczycy, a jego główną oznaką jest wtedy żółtaczka ^[4].

W ziołolecznictwie od dawna stosuje się rośliny pobudzające wydzielanie i odpływ żółci przy uczuciu ciężkości w nadbrzuszu, nudnościach oraz złym znoszeniu tłuszczów i alkoholu ^[3]. Tradycyjnie sięga się po nie także przy przewlekłym zaparciu związanym ze spowolnionym trawieniem ^[3].

Kurkuma (ostryż długi)

Kurkuma (ostryż długi, Curcuma longa) to roślina, z której w ziołolecznictwie korzysta się z kłącza (podziemnej, zgrubiałej łodygi) ^[1]. Kurkumę spożywa się też jako pokarm ^[5].

Kłącze kurkumy i jego wyciągi alkoholowe stosuje się przy zastoju żółci związanym z osłabioną kurczliwością pęcherzyka żółciowego ^[1]. Wymienia się je również przy zaburzeniach trawienia, zapaleniu dróg żółciowych, kamicy żółciowej i dolegliwościach po operacjach dróg żółciowych ^[1]. W piśmiennictwie przypisuje się kłączu kurkumy zapobieganie objawom zastoju żółci i tworzeniu się kamieni żółciowych ^[6].

W jednym małym badaniu u 15 osób z przewlekłą chorobą dróg żółciowych przebiegającą z zastojem żółci badano kurkuminę (substancję z kurkumy), a nie przyprawę kuchenną ^[7]. Kurkumina nie poprawiła w tym badaniu wskaźników zastoju żółci we krwi ani samopoczucia chorych ^[7]. Badanie nie miało grupy porównawczej, a kurkumina była w nim dobrze tolerowana i nie zgłoszono poważnych działań niepożądanych ^[7].

Kurkuma jest przeciwwskazana przy niedrożności dróg żółciowych, a przy kamieniach żółciowych zaleca się ostrożność ^[5]. Opisywano możliwą interakcję kurkuminy z lekami hamującymi odporność (np. stosowanymi po przeszczepie) oraz z lekami na cukrzycę ^[8][9]. Zgłoszono też dwa przypadki uczulenia skóry po kontakcie z kurkumą ^[5].

Ostropest plamisty

Ostropest plamisty (Silybum marianum) to roślina, z której otrzymuje się sylimarynę (mieszaninę naturalnych substancji roślinnych z grupy flawonoidów) ^[10][11]. W badaniach u ludzi podawano właśnie sylimarynę, a nie herbatkę czy zmielone nasiona ^[10][11].

W badaniu u osób z ostrym zapaleniem wątroby objawy związane z zastojem żółci ustępowały szybciej po sylimarynie ^[10]. W innym małym badaniu u osób z kamicą żółciową lub po usunięciu pęcherzyka sylimaryna zmniejszała ilość cholesterolu w żółci ^[11]. W tym drugim badaniu porównywano osoby, które brały sylimarynę, z osobami, które dostawały preparat obojętny ^[11]. Autorzy przypuszczają, że może to częściowo wynikać z mniejszego wytwarzania cholesterolu w wątrobie ^[11].

Ostropestu nie stosuje się przy znanym uczuleniu na tę roślinę lub jej składniki ^[10]. Opisywano możliwą interakcję sylimaryny z cyklosporyną (lekiem hamującym odporność, stosowanym po przeszczepie) ^[12]. Opisywano też możliwą interakcję sylimaryny z metforminą (lekiem na cukrzycę na receptę) ^[13].

Inne zioła

Preparaty z liści karczocha zwyczajnego (Cynara scolymus) zaleca się w zaburzeniach wytwarzania i odpływu żółci, w tym w jej zastoju ^[2]. Kłączu kurkumy jawajskiej (Curcuma xanthorrhiza) w piśmiennictwie zielarskim przypisuje się rozkurczanie dróg żółciowych i zapobieganie zastojowi żółci ^[14]. Korzeń rzodkwi czarnej i owoc jałowca pospolitego stosuje się tradycyjnie przy skąpym wytwarzaniu żółci i jej zastoju ^[15][6]. Przetwory z korzenia arcydzięgla litworu podaje się przy zastoju żółci w pęcherzyku i utrudnionym jej odpływie do dwunastnicy ^[16]. Mniszkowi pospolitemu przypisuje się pobudzanie wątroby do wytwarzania żółci i ułatwianie jej odpływu ^[17].

Na co jeszcze uważać

Korzeń lukrecji jest przeciwwskazany w chorobach wątroby połączonych z zastojem żółci ^[6]. W ciąży kurkuma spożywana jako pokarm nie zwiększała ryzyka wad rozwojowych, a przy wyciągu z ostropestu u niewielu kobiet nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[5][10].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W badaniu bez grupy porównawczej 15 osób z pierwotnym stwardniającym zapaleniem dróg żółciowych przyjmowało kurkuminę 750 mg dwa razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 12 tygodni ^[7]. Założony spadek głównego wskaźnika zastoju żółci we krwi osiągnęło tylko 20% (3/15) uczestników, a ogólna zmiana tego wskaźnika mogła być przypadkowa ^[7]. Bez grupy porównawczej nie wiadomo też, ile zmian przyszłoby samo ^[7].

U zdrowych mężczyzn czysta kurkumina w dawce 1000 mg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmieniała aktywność enzymów wątroby, które rozkładają niektóre leki ^[5].

Szybszą poprawę objawów zastoju żółci u chorych z ostrym zapaleniem wątroby opisano po sylimarynie w dawce 420 mg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[10]. W badaniu z 1991 r. u 4 osób z kamicą żółciową i 15 osób po usunięciu pęcherzyka podawano sylimarynę 420 mg na dobę przez 30 dni (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo preparat obojętny ^[11]. Po sylimarynie spadło stężenie cholesterolu w żółci i wskaźnik nasycenia żółci cholesterolem ^[11].

W badaniu u 60 osób ze stłuszczeniowym zapaleniem wątroby (alkoholowym i niealkoholowym) podawano mieszankę sylimaryny z fosfolipidami (tłuszczowymi składnikami błon komórkowych), a nie samo zioło ^[18]. W porównaniu z każdym z tych składników podawanym osobno mieszanka szybciej łagodziła objawy i sprzyjała normalizacji wskaźników zastoju żółci i cholesterolu ^[18].