Babka lancetowata i sąsiedzi z chodnika: co mówi tradycja i nauka

Między płytami chodnika i na poboczach rosną rośliny, które większość osób mija bez zastanowienia. Rdest ptasi rośnie w Polsce pospolicie na nieużytkach i przy drogach, a od starożytności stosowano go jako środek moczopędny ^[1]. Babka lancetowata, mniszek pospolity i pięciornik gęsi mają w piśmiennictwie zielarskim długą listę tradycyjnych zastosowań – od gardła po trawienie ^[2][3][4].

Babka lancetowata: liść na gardło i drobne rany

Babka lancetowata (Plantago lanceolata) rośnie dziko w całej Europie oraz w północnej i środkowej Azji ^[5]. Jej młode listki dawniej jadano w sałatkach, często razem z liśćmi pokrzywy i ogórecznika ^[6].

W piśmiennictwie zielarskim przetworom z liści babki przypisuje się łagodzenie stanów zapalnych jamy ustnej, gardła i przewodu pokarmowego ^[7][2]. Opisuje się też, że liście słabo ułatwiają odkrztuszanie i rozluźniają mięśnie w górnych drogach oddechowych ^[7][2]. Tradycyjnie sięga się po babkę przy zapaleniu gardła i oskrzeli, przeziębieniu oraz kaszlu, zwłaszcza w postaci syropów ^[5]. Naparem z liści płukano gardło i jamę ustną przy stanach zapalnych ^[6]. Zewnętrznie odwar albo sok ze świeżych liści stosowano do odkażania ran i przyspieszania ich gojenia ^[7].

W jednym badaniu porównywano osoby, które przez siedem dni płukały usta naparem z kwiatów i liści babki lancetowatej, z osobami płukającymi usta płynem bez zioła ^[8]. U osób płukających usta naparem w ślinie ubyło bakterii związanych z próchnicą wyraźniej niż w drugiej grupie ^[8]. Według wniosków badania taki napar może co najwyżej pomagać jako dodatkowy sposób ograniczania tych bakterii ^[8].

W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że przetwory z liści babki w dawkach leczniczych nie wywoływały objawów szkodliwych ^[2].

Mniszek: od sałatki po żółć

Mniszek pospolity (Taraxacum officinale) jest stosowany jako środek „wątrobowy” od XIII wieku ^[9]. Ma długą historię jako roślina jadalna i lecznicza w wielu krajach, m.in. w Chinach, Turcji, Hiszpanii i Włoszech ^[10]. Młode listki mniszka nadają się do jedzenia na surowo, w wiosennych sałatkach ^[11].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że korzeń mniszka pobudza wątrobę do wytwarzania żółci i ułatwia jej odpływ do jelita ^[12][3]. Przetwory z mniszka stosuje się tradycyjnie przy zmniejszonym wytwarzaniu żółci i przy jej zastoju w pęcherzyku żółciowym ^[3]. Mniszkowi przypisuje się też działanie moczopędne, a kwiat ma działać pod tym względem nieco silniej niż korzeń ^[13][12]. W tradycji różnych krajów stosowano go m.in. przy zaparciach, kamieniach nerkowych i wypryskach ^[10].

W jednym badaniu u osób po operacji szczęki zewnętrzne stosowanie mniszka połączonego z borneolem (substancją zapachową) zmniejszało ból i obrzęk twarzy ^[14]. Badano tę mieszankę na skórę, a nie sam mniszek ani herbatkę z niego ^[14].

Wśród przeciwwskazań dla ziela (nadziemnej części rośliny) mniszka wymienia się niedrożność dróg żółciowych i jelit ^[15]. Uczulenia po kontakcie skóry z mniszkiem i innymi roślinami złożonymi opisywano zwłaszcza u ogrodników i florystów ^[16]. Osobom uczulonym na inne rośliny złożone, np. ambrozję, stokrotki czy chryzantemy, zaleca się unikać stosowania liścia mniszka i produktów z niego na skórę ^[16]. Liść i korzeń mniszka przyjmowało niewiele kobiet w ciąży i nie zauważono szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne, a badań na zwierzętach brak ^[16].

Rdest ptasi: roślina poboczy i nieużytków

Rdest ptasi (Polygonum aviculare) rośnie pospolicie w Polsce na ugorach, nieużytkach i przy drogach ^[1]. Jego ziele zbiera się w czasie kwitnienia i suszy w cieniu ^[1].

Od starożytności stosowano je jako środek moczopędny oraz przy dolegliwościach gardła i oskrzeli ^[1]. Tradycyjnie sięga się po nie przy przewlekłych dolegliwościach dróg moczowych i nadmiarze soli mineralnych w moczu, zwłaszcza szczawianów ^[17][18]. Wyciągom z rdestu przypisuje się łagodzenie stanów zapalnych żołądka i jelit oraz działanie przeciwbiegunkowe ^[17][18]. Odwar stosowano też zewnętrznie do okładów i obmywań, a samo ziele zwykle podaje się w mieszankach, rzadko pojedynczo ^[18].

W jednym badaniu 60 młodych mężczyzn, studentów stomatologii, płukało usta wyciągiem z rdestu ptasiego zamiast mycia zębów ^[19]. Zapalenie dziąseł nieco się zmniejszyło, ale płytki nazębnej przybyło, choć łatwo dawała się wypłukać ^[19]. Wyciąg stosowali wszyscy uczestnicy, więc bez grupy porównawczej nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[19]. W badaniach na komórkach i na myszach wyciąg z rdestu przyspieszał gojenie ran skóry ^[20].

W piśmiennictwie podaje się, że przetwory z ziela w zalecanych dawkach nie działają szkodliwie ^[17]. Przy dłuższym stosowaniu zaleca się jednak przyjmowanie witaminy B1 w tabletkach, bo ziele zawiera czynnik, który ją rozkłada ^[17].

Pięciornik gęsi: przy brzuchu i bolesnych miesiączkach

Pięciornik gęsi (Potentilla anserina) jest ceniony jako surowiec w Tybecie i prowincji Qinghai, gdzie bywa też jedzony jako pożywienie ^[21]. Tradycyjnie stosowano go tam m.in. przy biegunce i różnych krwawieniach ^[21].

W polskim piśmiennictwie zielarskim ziele pięciornika gęsiego stosuje się przy zaburzeniach trawienia z bólami brzucha, wzdęciami, odbijaniem i kolką jelitową ^[4][22]. Stosowano je także przy bolesnym miesiączkowaniu ^[22][4]. Przypisuje mu się silne działanie rozkurczowe na jelita i macicę, które ma się ujawniać głównie przy ich nadmiernym skurczu ^[4][22]. Za działanie przeciwbiegunkowe mają odpowiadać garbniki (substancje, które ściągają i wysuszają błony śluzowe) ^[22][4].

W piśmiennictwie opisuje się odwar: łyżkę ziela zalewa się szklanką gorącej wody, doprowadza do wrzenia, gotuje łagodnie pod przykryciem i cedzi ^[22]. Ziele bardzo rzadko podaje się samodzielnie, zwykle wchodzi w skład mieszanek ziołowych ^[4].

Według piśmiennictwa przetwory z pięciornika gęsiego w zalecanych dawkach nie dają objawów szkodliwych, ale większe dawki mogą wywołać nudności i zaparcie ^[22].

Dzieci i nastolatki

Opisano dawne doniesienie o zatruciu dzieci, które plotły wianki ze świeżych mniszków i wysysały mleczko z łodyg kwiatowych ^[16]. Brak informacji o bezpieczeństwie przetworów z liścia lub korzenia mniszka u dzieci, choć nie oczekuje się działań niepożądanych ^[16].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Liść babki lancetowatej zawiera m.in. garbniki, flawonoidy i wielocukry, a śluzu jest w nim 2–6% ^[5][23]. Komisja E oceniła pozytywnie stosowanie ziela babki przy nieżytach dróg oddechowych, zapaleniu jamy ustnej i gardła oraz zewnętrznie przy zapalnych zmianach skóry ^[5]. W badaniu z naparem z kwiatów i liści babki napar hamował też bakterie próchnicze w warunkach laboratoryjnych, a w jego składzie wykryto m.in. flawonoidy i kumaryny ^[8].

W badaniu z rdestem ptasim płukano usta wyciągiem o stężeniu 1 mg/ml (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) dwa razy dziennie przez 2 tygodnie ^[19]. Wskaźnik zapalenia dziąseł spadł z 1,056 do 1,011, a wskaźnik płytki nazębnej wzrósł z 91,38 do 98,69 ^[19]. Ziele rdestu ptasiego zawiera ok. 0,2% rozpuszczalnej krzemionki i ok. 1,4% garbników ^[18]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się krzemionce z rdestu utrudnianie krystalizacji soli w moczu i zapobieganie kamieniom moczowym ^[17].

Korzeń mniszka zawiera 24–40% inuliny (rodzaju wielocukru), a jej ilość zależy od pory roku i jest największa jesienią ^[9]. U szczurów pijących herbatę z mniszka spadała aktywność enzymów wątroby rozkładających niektóre leki, jednego o 48%, a innego o 15% ^[16]. Teoretycznie mogłoby to wydłużać czas działania niektórych leków ^[16]. Wyciąg z korzenia mniszka na alkoholu wykazywał bardzo niską toksyczność u szczurów i myszy w dawce 10 g/kg doustnie (w przeliczeniu na suchy surowiec) ^[16]. Wynik standardowego testu na mieszaninę substancji uczulających typowych dla roślin złożonych nie pozwala przewidzieć uczulenia na mniszek ^[16].

Ziele pięciornika gęsiego zawiera ok. 6% garbników, a także flawonoidy i witaminę C ^[4]. Jego działanie rozkurczowe ma nie dotyczyć naczyń krwionośnych ani układu moczowego, a dróg żółciowych tylko w niewielkim stopniu ^[4]. W badaniach na komórkach i myszach wielocukry z pięciornika gęsiego chroniły nerki przed uszkodzeniem przez kadm ^[24]. U myszy z ostrym uszkodzeniem płuc te same wielocukry zmniejszały stan zapalny ^[25].