Alkaloidy pirolizydynowe – ciemna strona dawnych ziół

Żywokost lekarski (Symphytum officinale) w medycynie ludowej uchodził za środek przy złamaniach kości, a jego nazwa pochodzi od słów „żywi kość” ^[1]. Podbiał pospolity (Tussilago farfara) to dawne zioło na suchy kaszel i łagodne nieżyty górnych dróg oddechowych ^[2]. W obu roślinach wykryto alkaloidy pirolizydynowe, a wartość leczniczą żywokostu oceniono z tego powodu na nowo ^[3][1].

Żywokost – roślina, która „żywi kość”

W medycynie ludowej korzeń żywokostu stosowano wspomagająco przy złamaniach kości i w zapaleniu szpiku kostnego ^[4]. Dawniej miazgę z korzenia, maści albo odwary przykładano na oparzenia, odmrożenia, trudno gojące się rany i owrzodzenia żylakowe podudzi ^[1]. W dawnych poradnikach zielarskich gojące działanie korzenia przypisywano głównie alantoinie (substancji, która przyspiesza odnowę naskórka) ^[4]. Wieloletnie obserwacje wskazywały jednak, że maści z samą alantoiną działają zwykle słabiej niż wyciągi z korzenia ^[1]. Przed wykryciem alkaloidów korzeń podawano też doustnie, m.in. w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz w nieżytach przewodu pokarmowego ^[1].

Podbiał – dawne zioło od kaszlu

Liść podbiału stosowano pomocniczo w przewlekłym zapaleniu oskrzeli, przy osłabionym odruchu kaszlowym oraz w suchym nieżycie gardła u palaczy i osób starszych ^[2][5]. Odwarowi z liścia przypisywano powlekanie błon śluzowych gardła, rozrzedzanie zalegającej wydzieliny i ułatwianie odkrztuszania ^[2][5]. Kwiat podbiału zalecano zwłaszcza dla złagodzenia suchego kaszlu u osób starszych ze skłonnością do skurczu oskrzeli ^[2].

Zastrzegano przy tym, że przetworów z podbiału nie stosuje się przez dłuższy czas, ponieważ zawierają niewielkie ilości alkaloidów pirolizydynowych ^[2]. Podbiał może mieć działanie rakotwórcze ^[6]. Uznaje się go za potencjalnie toksyczny i generalnie niezalecany do stosowania wewnętrznego ^[7].

Czym są te alkaloidy i jak szkodzą wątrobie

Alkaloidy pirolizydynowe to związki obecne w niektórych roślinach leczniczych, m.in. w żywokoście lekarskim i podbiale pospolitym ^[8]. Szczególnie groźna jest ich odmiana nazywana nienasyconą, bo kilka takich alkaloidów uszkadza wątrobę u ludzi ^[9]. Nie wszystkie alkaloidy z tej grupy są szkodliwe: te obecne w jeżówce i arnice nie mają budowy potrzebnej do uszkadzania wątroby ^[10][11]. W żywokoście najwięcej alkaloidów jest w korzeniu, który zawiera ich 10–100 razy więcej niż liście ^[8].

W wątrobie nienasycone alkaloidy zamieniają się w substancje, które niszczą komórki wyściełające drobne naczynia krwionośne tego narządu ^[8][12]. Naczynia się zamykają, krew przepływa słabiej i fragmenty wątroby obumierają ^[8]. Taki stan nazywa się zespołem niedrożności zatok wątrobowych albo chorobą zarostową żył wątroby ^[12][8][6]. Objawia się zwykle bolesnym powiększeniem wątroby, płynem w jamie brzusznej i żółtaczką ^[12].

W badaniach toksykologicznych długotrwałe podawanie alkaloidów żywokostu stopniowo i początkowo bez objawów uszkadzało wątrobę aż do marskości ^[1]. W tak uszkodzonej wątrobie często rozwijał się rak ^[1]. Przegląd piśmiennictwa wskazuje, że ziołowe preparaty z tymi alkaloidami mogą uszkadzać wątrobę, a natychmiastowe odstawienie preparatu chroni ją przed dalszą szkodą ^[13]. U dorosłej kobiety chorobę zarostową żył wątroby powiązano z długotrwałym piciem mate (napoju z ostrokrzewu paragwajskiego) zawierającej niewielkie ilości tych alkaloidów ^[14].

Dlaczego żywokostu nie stosuje się doustnie

Ze względu na szkodliwość dla wątroby oraz działanie rakotwórcze i uszkadzające materiał genetyczny surowiec żywokostu nie jest zalecany do stosowania wewnętrznego ^[15]. Wszystkie gatunki żywokostu uznaje się za potencjalnie toksyczne ^[7]. Po wykryciu toksyczności alkaloidów w Polsce zakazano leczniczego stosowania żywokostu, wstrzymano produkcję jego preparatów i zmieniono skład mieszanek z jego korzeniem ^[1]. Doustne stosowanie korzenia i skoncentrowanych produktów z żywokostu ograniczono w Europie i USA ^[8].

W Niemczech, Francji i Włoszech przetwory do stosowania na skórę wytwarza się do czasu ustalenia, czy ta droga podania jest wystarczająco bezpieczna ^[1]. W jednym badaniu u 142 osób ze świeżym skręceniem stawu skokowego porównywano osoby smarujące staw maścią z wyciągiem z korzenia żywokostu z osobami, które dostały maść bez wyciągu ^[16]. Ból i obrzęk zmniejszały się wyraźniej przy maści z wyciągiem, a działań niepożądanych nie zgłoszono ^[16]. Badano jeden konkretny preparat z wyciągiem, a nie domowe okłady czy maści z korzenia ^[16].

Ciąża i karmienie piersią

Alkaloidy pirolizydynowe obecne w żywokoście i podbiale mogą wywoływać wady rozwojowe u płodu ^[8]. Preparatów żywokostu nie stosuje się w ciąży ani w okresie karmienia piersią ^[15]. Podbiał zalicza się do ziół toksycznych lub potencjalnie toksycznych, których nie przyjmuje się w ciąży ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim podkreśla się, że preparatów podbiału nie wolno zalecać kobietom w ciąży ani karmiącym piersią ^[17][18].

Czego nie stosować samodzielnie

Młode, niekwitnące rośliny żywokostu mają liście podobne do naparstnicy, a pomyłkowe użycie liści naparstnicy, np. do herbaty z ogródka, może zatruć serce ^[8]. Handlowa herbata z liści żywokostu bywała zanieczyszczona liśćmi pokrzyku wilczej jagody, co grozi zatruciem atropiną (silnie trującą substancją tej rośliny) ^[8]. Starzec zwyczajny i pokrewne gatunki zawierają alkaloidy pirolizydynowe i z tego powodu wycofano je z lecznictwa ^[1]. Z tego samego powodu z lecznictwa wycofano ostrzeń pospolity ^[1].

W Arizonie niemowlęta pojone dużymi ilościami herbaty z rzekomo innego ziela dostały w rzeczywistości starzec o tej samej nazwie ludowej i jedno z dzieci zmarło ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim odradza się łączenie podbiału z lepiężnikiem, starcami i żywokostem, bo zawartość alkaloidów pirolizydynowych się sumuje ^[17].

Dzieci i nastolatki

Herbaty ziołowe zawierające alkaloidy pirolizydynowe mogą wywołać u niemowląt odwracalną chorobę żył wątroby ^[6]. Źródło nie określa granicy wieku. Chorobę zarostową żył wątroby opisano u niemowlęcia po herbacie z podbiału, prawdopodobnie pomylonego z inną rośliną ^[6].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Alkaloidy pirolizydynowe są estrami aminoalkoholi zwanych necynami i kwasów nazywanych kwasami necynowymi ^[19]. Wątroba przekształca nienasycone alkaloidy w reaktywne pirole (związki niszczące komórki), które wiążą się z białkami i uszkadzają śródbłonek zatok wątrobowych ^[8][12]. Siła działania poszczególnych alkaloidów bardzo się różni, a różne gatunki są na nie różnie wrażliwe ^[9]. U gryzoni laboratoryjnych niektóre z nich silnie sprzyjały powstawaniu raka wątroby ^[9]. U zwierząt doświadczalnych alkaloidy żywokostu uszkadzały też płuca, po czym mogły rozwinąć się zmiany nowotworowe, zwykle gruczolak ^[1]. W badaniu na komórkach korzeni bobu rozcieńczone napary z korzenia żywokostu i jedna z frakcji alkaloidowych uszkadzały materiał genetyczny ^[20].

Według jednego źródła korzeń żywokostu zawiera 0,02–0,07% alkaloidów pirolizydynowych, według innego do 0,32% ^[15][1]. W liściu podbiału zawartość tych alkaloidów wynosi do 0,000045% ^[15]. W podbiale z Australii i Norwegii wykryto senkirkinę (alkaloid uznawany za toksyczny), a w surowcu ze środkowej i zachodniej Europy tussilaginę (alkaloid o budowie nasyconej), która nie wykazuje działania toksycznego ^[2][21][15].

W piśmiennictwie farmakognostycznym podaje się, że w dziennej dawce naparu z liścia podbiału nie może być więcej niż 10 µg nienasyconych alkaloidów pirolizydynowych ^[15]. W wyciągu lub soku z podbiału granica wynosi 1 µg tych alkaloidów ^[15]. Podawana jest też granica 100 µg takich alkaloidów i ich N-tlenków w dawce dobowej ^[15]. Komisja E zalecała, by preparatów z podbiału nie przyjmować dłużej niż 6 tygodni ^[17].

W badaniu z grupą porównawczą u 142 osób z jednostronnym skręceniem stawu skokowego (średni wiek 31,8 roku) maść z wyciągiem z korzenia żywokostu stosowano cztery razy dziennie przez 8 dni (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[16]. W porównaniu z maścią bez wyciągu wyraźniej zmniejszały się ból i obrzęk, a ruchomość stawu była lepsza ^[16].