Kozieradka: nasiona o zapachu syropu klonowego pod lupą badań

Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum) to roślina, której drobne nasiona są jednocześnie przyprawą i dawnym surowcem zielarskim ^[1][2]. Ich zapach tak bardzo przypomina syrop klonowy, że pachniały nim noworodki matek, które jadły kozieradkę podczas porodu ^[3]. Przeglądy badań u ludzi wiązały kozieradkę z niższym poziomem cukru u osób z cukrzycą oraz ze zmianami stężenia testosteronu u mężczyzn ^[2][4].

Przyprawa z dalekich kuchni

Kozieradka jest rośliną przyprawową i pokarmową, a jej nasiona wchodzą w skład niektórych mieszanek curry ^[5]. W Niemczech, Szwajcarii, Austrii i we Włoszech przyprawia się nią sery alpejskie, a na Bałkanach także tamtejsze sery ^[5]. W Azji jest szeroko używana w kuchni i jako tradycyjny środek przy cukrzycy ^[2]. Surowiec pochodzi głównie z Indii, Turcji, Chin, Maroka i Francji ^[6].

Charakterystyczny zapach nadaje nasionom substancja zapachowa obecna w śladowej ilości olejku eterycznego ^[6][3][7]. To ta sama substancja, która odpowiada za woń kojarzoną z syropem klonowym ^[3].

Mielone nasiona dodaje się do gotowanych ziemniaków, sosów i innych potraw ^[8]. Całe nasiona trudno zmielić w domowym młynku, bo ostrza ślizgają się po ich powierzchni ^[8]. W sprzedaży są zarówno nasiona całe, jak i już zmielone ^[6][8].

Śluz, saponiny i gorycz

Nasiona zawierają dużo śluzu, czyli substancji, które w wodzie pęcznieją i tworzą gęstą, kleistą masę ^[7][9]. Mają też saponiny (substancje, które w wodzie pienią się jak mydło), białko, tłuszcz i substancje gorzkie ^[7]. Są ponadto bogate w żelazo ^[3].

Dawniej nasiona kozieradki traktowano przede wszystkim jako środek śluzowy do użytku zewnętrznego ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się im działanie zmiękczające i osłaniające na skórze ^[9]. Ze względu na saponiny kozieradka może być jednak niewskazana do nakładania na otwarte rany ^[3].

Przyjmowane doustnie nasiona opisywano w zielarstwie jako środek pobudzający trawienie oraz wydzielanie śliny i soków trawiennych ^[7][9]. Przypisywano im też sprzyjanie przyrostowi masy ciała i ogólnie wzmacniające działanie ^[7][9]. Gorzkie składniki miały pobudzać wydzielanie w przewodzie pokarmowym, a śluz działać osłaniająco ^[7]. Doustnie nasiona podawano zwykle w mieszankach z innymi ziołami ^[7]. W nowszych badaniach na zwierzętach nasiona dodawane do paszy tylko słabo pobudzały apetyt i przyrost masy ^[7].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się jedzenie zmielonych nasion, a także kleik i odwar, którego się nie przecedza ^[5]. Przy wodnych przetworach zaleca się zjadanie także gęstej, śluzowej części, a nie samego płynu ^[8]. Wyciągi sporządza się z nasion zmielonych ^[6].

Cukier i testosteron: co pokazały przeglądy

Przegląd 10 badań, w których porównywano osoby jedzące nasiona kozieradki z osobami, które ich nie jadły, wykazał niższy poziom cukru we krwi ^[2]. Dotyczyło to cukru na czczo, cukru po wypiciu roztworu glukozy i wskaźnika średniego cukru z ostatnich miesięcy ^[2]. Wyraźny efekt widziano głównie u osób z cukrzycą ^[2]. Autorzy ocenili jednak większość tych badań jako słabej jakości, a długotrwały wpływ na poziom cukru uznali za niepewny ^[2]. Do mocniejszych wniosków potrzebne są lepsze badania z dokładnie opisanym preparatem ^[2].

W jednym badaniu u zdrowych osób kozieradka nie zmieniała poziomu cukru ani tłuszczów we krwi po posiłku ^[3]. W badaniu z grupą porównawczą u chorych na cukrzycę typu 2 dwuletnia obserwacja nie wykazała długotrwałych działań niepożądanych proszku ziołowego zawierającego kozieradkę ^[3].

Przegląd czterech takich badań sugeruje, że wyciąg z kozieradki może wpływać na całkowite stężenie testosteronu we krwi u mężczyzn ^[4]. Badano wyciągi z kozieradki, a nie przyprawę kuchenną ^[4].

Kozieradka a karmienie piersią

W medycynie ludowej nasiona kozieradki podawano karmiącym, by zwiększyć ilość mleka ^[9]. Nadal są w tym celu szeroko stosowane i uznaje się je za zgodne z karmieniem piersią ^[3]. Przegląd badań nad szkodliwością kozieradki wymienia zwiększanie wydzielania mleka wśród efektów obserwowanych w badaniach u ludzi i zwierząt ^[1].

Kozieradka zjedzona przez matkę podczas porodu sprawiała, że noworodek pachniał syropem klonowym ^[3]. Prowadziło to do fałszywego podejrzenia rzadkiej wrodzonej choroby przemiany materii, zwanej chorobą syropu klonowego ^[3].

Na co uważać

Kozieradki nie należy podawać kobietom w ciąży ^[8][1]. W badaniach na zwierzętach wyciągi z kozieradki działały poronnie i szkodziły zarodkom ^[1][3]. Przegląd badań nad jej szkodliwością opisuje także wady wrodzone u ludzi i zwierząt ^[1]. Inne źródła mówią o niestosowaniu jej w ciąży bez porady specjalisty ^[3].

Źródła zalecają unikanie kozieradki przez osoby uczulone na orzeszki ziemne lub ciecierzycę, z powodu możliwej alergii krzyżowej ^[1]. Tego samego zaleca się przy przewlekłej astmie i przy stwierdzonej alergii na przyprawy ^[1][3]. Opisano ciężką alergię, w której wdychanie proszku z nasion wywołało wodnisty katar, świszczący oddech i omdlenie ^[3]. U kobiety z astmą pasta z kozieradki nałożona na skórę głowy wywołała obrzęk twarzy i świszczący oddech ^[3]. Objawy astmy opisywano też u pracowników stykających się w pracy z proszkiem z kozieradki ^[3].

U pacjenta biorącego warfarynę (lek przeciwzakrzepowy na receptę) produkt łączący kozieradkę z inną rośliną, boldo, podniósł wynik badania krzepnięcia krwi ^[3]. Nie ustalono, który składnik za to odpowiadał ^[3]. Inne źródło uznaje obawy przed łączeniem kozieradki z warfaryną za niepoparte wiarygodnymi dowodami ^[10].

Jak inne surowce bogate w saponiny, kozieradka przyjmowana doustnie może drażnić żołądek i wywoływać refluks (cofanie się treści żołądka do przełyku) ^[3]. W badaniu z dużą dawką nasion łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe wystąpiły u niewielkiej części chorych ^[3]. Duże lub częste dawki mogą utrudniać wchłanianie żelaza ^[3]. Kozieradka może być niewskazana przy celiakii, złym wchłanianiu tłuszczów, niedoborze witamin A, D, E i K oraz niektórych podrażnieniach górnej części przewodu pokarmowego ^[3].

Ostrożność zaleca się przy dużych dawkach u osób z niedoczynnością tarczycy ^[3]. Ostrożnie stosuje się ją także u osób z wcześniej istniejącym zastojem żółci ^[3]. Przy nowotworach zależnych od hormonów stosowanie kozieradki wymaga ostrożności, bo może wpływać na gospodarkę hormonalną ^[8].

Dzieci i nastolatki

Kozieradki nie należy podawać dzieciom ani młodzieży, bo jej składniki działają hormonalnie, a ich organizm wciąż się rozwija ^[8]. Za potencjalnie ryzykowne uznaje się też podawanie jej dzieciom z bólami wzrostowymi ^[8]. Częste jedzenie kozieradki wiązano z niedokrwistością u dzieci w Etiopii, bo utrudnia ona wchłanianie żelaza ^[3]. Inne źródło podaje, że brak informacji o stosowaniu kozieradki u dzieci, a działań niepożądanych się nie spodziewa ^[3].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Nasienie zawiera 20–30% śluzu, głównie galaktomannanów (wielocukrów tworzących śluz), do 0,3% saponin steroidowych, do 30% białek i do 10% tłuszczów ^[7]. Inne źródło podaje 5–6% saponin steroidowych typu furostanu i 0,70–0,87% diosgeniny (związku uwalnianego z tych saponin) ^[3][6]. Za zapach syropu klonowego odpowiada sotolon (substancja zapachowa z olejku eterycznego), wspólny dla kozieradki i choroby syropu klonowego ^[3][6].

W przeglądzie badań z grupą porównawczą, w których podawano nasiona kozieradki, cukier na czczo był niższy średnio o 0,96 mmol/l (10 badań), a dwie godziny po wypiciu glukozy o 2,19 mmol/l (7 badań) ^[2]. Hemoglobina glikowana (wskaźnik średniego cukru z ostatnich miesięcy) spadła o 0,85% w 3 badaniach ^[2]. Wyniki badań znacznie się różniły, częściowo zależnie od tego, czy badani chorowali na cukrzycę, i od stosowanej dawki; większość badań była niskiej jakości ^[2]. W badaniu z nasionami w dawce 2,5 g dwa razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) nie zmieniła się skłonność płytek krwi do zlepiania ani rozpuszczanie skrzepów, a u zdrowych osób cukier i tłuszcze po posiłku ^[3]. W badaniach doświadczalnych aminokwas 4-hydroksyizoleucyna z nasion nasilał wydzielanie insuliny przez trzustkę zależnie od poziomu glukozy ^[3].

Przegląd dotyczący testosteronu objął cztery badania porównujące wyciąg z kozieradki z grupą kontrolną, a nie całe nasiona ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim saponinom kozieradki przypisuje się rolę surowca do wytwarzania hormonów steroidowych, w tym testosteronu, a roślinie – pobudzanie wydzielania insuliny ^[6].

Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się 2 g suszonych nasion na dzień, a przy obniżaniu cukru i tłuszczów we krwi stosowano do 25 g na dzień (dawki z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[3]. Łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe odnotowano w badaniu z dawką 25 g nasion na dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[3]. Ostrożność przy niedoczynności tarczycy dotyczy dawek powyżej 20 g na dzień ^[3]. W opublikowanym piśmiennictwie nie znaleziono przypadków przedawkowania kozieradki ^[3].

U zwierząt wodny wyciąg z nasion w dużych dawkach nie powodował zgonów, ale pod mikroskopem stwierdzono martwicę tkanki nerek i wątroby ^[3]. Odgoryczony proszek z nasion podawany myszom i szczurom nie wywołał objawów zatrucia ^[3]. W tradycyjnych tekstach ajurwedyjskich kozieradka figuruje jako środek poronny w dwóch z pięciu sprawdzonych źródeł, przy szerokim rozumieniu tego pojęcia ^[3]. Wyciągi pobudzały izolowaną macicę, lecz takie wyniki mają niewielkie znaczenie dla działania po przyjęciu doustnym ^[3].