Garbniki: dlaczego kora dębu i borówka tak ściągają w ustach

Cierpkie, wysuszające uczucie w ustach po łyku mocnej herbaty albo po garści borówek wiąże się z garbnikami (substancjami, które ściągają i wysuszają błony śluzowe) ^[1][2]. Szczególnie dużo garbników zawierają między innymi dąb, borówka czernica, pięciornik i rdest wężownik ^[1][3]. Rośliny garbnikowe opisuje się jako przydatne doustnie przy biegunce, a zewnętrznie na skórę i błony śluzowe ^[1][4].

Co to są garbniki

Garbniki to związki roślinne z grupy wielofenoli, które dobrze rozpuszczają się w wodzie ^[1][5]. Ich najważniejszą cechą jest tworzenie trwałych połączeń z białkami ^[5][3]. Na błonie śluzowej garbniki łączą się z białkami, przez co staje się ona bardziej zwarta i mniej przepuszczalna ^[2]. To zjawisko nazywa się ściąganiem i właśnie ono odpowiada za cierpkie uczucie w ustach ^[2][5].

W większych stężeniach garbniki wytrącają białko na ranach i uszkodzonych śluzówkach, tworząc warstwę chroniącą głębsze tkanki przed czynnikami drażniącymi ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się im też działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne ^[5][3]. Opisuje się również, że obkurczają drobne naczynia krwionośne i łagodzą pieczenie oraz swędzenie przy stanach zapalnych ^[3].

Rośliny, w których garbników jest najwięcej

Do roślin szczególnie bogatych w garbniki zalicza się dąb, rdest wężownik, pięciornik, borówkę czernicę, orzech włoski, wierzbę i herbatę ^[1]. Jako typowe surowce garbnikowe wymienia się także kłącze tataraku i liść orzecha włoskiego ^[3].

Z dębu szypułkowego (Quercus robur) używa się przede wszystkim kory ^[4][6]. Zewnętrznie korę dębu stosuje się między innymi w zapaleniach jamy ustnej i gardła, odmrożeniach, wypryskach, żylakach odbytu i przy małych ranach ^[4][7]. Wyciągi z kory podaje się też doustnie w biegunkach wywołanych na przykład przez bakterie lub zatrucia pokarmowe oraz w przewlekłych nieżytach żołądka i jelit ^[4].

Z borówki czernicy (Vaccinium myrtillus) korzysta się z owoców i liści ^[8][9]. Odwar z owoców tradycyjnie podaje się przy biegunce, a jego garbnikom przypisuje się zmniejszanie przepuszczalności śluzówki jelit i stopniowe hamowanie płynnych stolców ^[8][9]. Liściom borówki przypisuje się łagodne działanie zapierające i przeciwbakteryjne ^[9]. Zewnętrznie owoc borówki stosuje się tylko wyjątkowo, bo silniej działają surowce bogatsze w garbniki, takie jak kłącze pięciornika czy kora dębu ^[9].

Z pięciornika kurze ziele (Potentilla erecta) zbiera się kłącze, opisywane jako główny surowiec garbnikowy ^[10]. Przypisuje mu się działanie przeciwbiegunkowe, odkażające i tamujące drobne krwawienia ze śluzówki przewodu pokarmowego ^[10][11]. Zewnętrznie kłącze stosuje się w okładach na oparzenia I i II stopnia oraz w irygacjach (płukaniu pochwy) przy upławach ^[10].

Z rdestu wężownika (Polygonum bistorta) również używa się kłącza ^[12][13]. Przetwory z niego stosuje się wewnętrznie głównie w ostrych biegunkach, na przykład po błędach w diecie albo po długim przyjmowaniu antybiotyków ^[13]. Wymienia się też nieżyty żołądka i jelit, zatrucia pokarmowe i niewielkie krwawienia z przewodu pokarmowego ^[12].

Odwar, płukanka, okład

Z surowców garbnikowych przygotowuje się napary, odwary i nalewki ^[3]. Ponieważ garbniki dobrze rozpuszczają się w wodzie, w piśmiennictwie opisuje się głównie wyciągi wodne, na przykład odwar z owoców borówki czy wodny wyciąg z kłącza wężownika ^[1][8][13]. W piśmiennictwie zielarskim zwraca się uwagę, że odwar zawiera więcej garbników niż napar; opisano to dla ziela (nadziemnej części rośliny) rdestu ostrogorzkiego ^[14].

Dla kłącza wężownika w piśmiennictwie zielarskim podaje się odwar z łyżki kłącza na szklankę wody, gotowany przez 5 minut ^[14]. W lecznictwie stosuje się rozcieńczone roztwory garbników, bo chodzi wyłącznie o ich działanie na powierzchni tkanek ^[1]. Według źródeł garbniki przyjmuje się po posiłkach, chyba że chodzi o zmiany w górnej części przewodu pokarmowego – wtedy także między posiłkami lub przed jedzeniem ^[15].

Zewnętrznie wyciągi z kory dębu służą do płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów i przemywania skóry przy stanach zapalnych i sączących ranach ^[4][6]. Odwar z kłącza pięciornika w piśmiennictwie zielarskim poleca się także do nasiadówek i płukanek okolic intymnych oraz odbytu przy stanach zapalnych i odparzeniach ^[16]. Podczas przechowywania kory dębu czy kłącza wężownika ubywa w nich rozpuszczalnych garbników ^[3].

Garbniki a żelazo

Długotrwałe przyjmowanie garbników, na przykład częste picie mocnej herbaty, utrudnia wchłanianie witamin i soli mineralnych ^[1]. Przy korze dębu opisuje się wiązanie żelaza, magnezu, wapnia, cynku i innych pierwiastków oraz unieczynnianie witaminy B1 ^[7].

Przegląd badań nad piciem herbaty wskazuje na wyraźne dowody, że herbata ogranicza wchłanianie żelaza innego niż to z mięsa, ryb i drobiu ^[17][18]. Wnioski o skutkach dla zapasów żelaza w organizmie oparto głównie na badaniach, w których jedynie obserwowano zwyczaje ludzi ^[17]. U pijących herbatę opisywano w nich gorsze wyniki krwi dotyczące żelaza albo częstszą niedokrwistość (anemię) ^[17]. Według tego przeglądu nie ma potrzeby ograniczania herbaty u zdrowych osób, którym nie grozi niedobór żelaza ^[17].

Osobom zagrożonym niedoborem żelaza zaleca się picie herbaty między posiłkami i odczekanie co najmniej 1 godziny po jedzeniu ^[17][18]. Inny przegląd wskazuje, że witamina C oraz mięso, ryby i drób w posiłku mogą równoważyć hamujący wpływ nawet dużych ilości herbaty ^[18]. Stosowanie garbników uznaje się za przeciwwskazane w niedokrwistości z niedoboru żelaza ^[15].

Na co uważać

Wysokie dawki garbników mogą powodować nadmierne ściąganie błon śluzowych i ich podrażnienie ^[2]. Większe dawki przetworów z kłącza pięciornika mogą u osób wrażliwych wywołać wymioty oraz kolkę żołądkową lub jelitową ^[11]. Czysta tanina z galasów dębowych drażni przewód pokarmowy i uszkadza wątrobę, dlatego rzadko podaje się ją doustnie ^[7].

Garbniki kory dębu i kłącza wężownika przyjmowane przy prawidłowych wypróżnieniach wywołują zaparcie ^[7][13]. Przetwory z kłącza pięciornika stosowane doustnie przez dłuższy czas mogą wywołać uporczywe zaparcie ^[11]. Stosowanie garbników jest przeciwwskazane w zaparciach ^[15].

Nie zaleca się długotrwałego stosowania garbników, a długiej kuracji wysokimi dawkami źródła każą unikać ^[15]. Długie przyjmowanie wyciągów z kory dębu opisuje się jako niekorzystne, a nawet szkodliwe, bo utrudnia wchłanianie ważnych składników pokarmowych ^[7]. Działania niepożądane kłącza wężownika są takie same jak kory dębu i wynikają z dużej ilości garbników ^[13].

Kłącze pięciornika jest mniej wskazane w przewlekłej biegunce, która może towarzyszyć poważnym chorobom, na przykład wrzodziejącemu zapaleniu jelita grubego albo nowotworowi przewodu pokarmowego ^[11]. Przy przedłużającej się biegunce potrzebna jest porada lekarza ^[11].

Garbniki mogą łączyć się z niektórymi lekami i zmniejszać ich wchłanianie ^[19]. Wymienia się tu leki z grupy morfiny (silne leki przeciwbólowe na receptę), neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne) oraz leki na depresję ^[19].

Dzieci i nastolatki

Przegląd badań nad ziołami stosowanymi przy dolegliwościach trawiennych u dzieci i nastolatków wskazuje, że wciąż brakuje danych o ich skuteczności, bezpieczeństwie i postaciach ^[20]. W piśmiennictwie wspomina się badania, w których wyciąg z kłącza pięciornika podawano dzieciom z biegunką wywołaną rotawirusami i nie opisano objawów zatrucia ^[21].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Znaczenie lecznicze mają garbniki hydrolizujące, takie jak galotaniny, oraz niehydrolizujące garbniki katechinowe i ich skondensowane pochodne ^[3]. Garbniki katechinowe łatwo się kondensują, a ich produkty utlenienia, zwane flobafenami, są nieaktywne ^[3]. Podczas przechowywania kory dębu, kłącza wężownika czy liścia herbaty po około 14–15 miesiącach zostaje tylko 50% początkowej ilości rozpuszczalnych garbników ^[3].

W jelicie garbniki z kory dębu i kłącza pięciornika wiążą białka nabłonka i zmieniają ciśnienie osmotyczne w komórkach, co ogranicza przechodzenie wody do wnętrza jelita ^[4][11]. Garbniki wiążą też część alkaloidów oraz sole metali ciężkich, na przykład miedzi i ołowiu, w trudno wchłanialne połączenia, dlatego opisywano je jako doustną odtrutkę ^[3]. Ich działanie przeciwbakteryjne opisuje się zwłaszcza wobec bakterii Gram-ujemnych ^[3].

Przegląd dotyczący herbaty objął 35 publikacji o wpływie czarnej herbaty na wchłanianie żelaza ^[17]. Wnioski o zapasach żelaza oparto na 12 badaniach obserwacyjnych, głównie spoza Wielkiej Brytanii, bez badań z celowym podawaniem herbaty ^[17]. Drugi przegląd wymienia jako czynniki hamujące wchłanianie żelaza także składniki warzyw i kawy oraz wapń ^[18].

W badaniu na szczurach i myszach jednorazowe podanie do żołądka wodnego wyciągu z kłącza pięciornika w dawkach 2,5 g/kg i 6,8 g/kg masy ciała (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) nie wywołało zgonów ani zmian w narządach ^[21]. W badaniu na szczurach wyciąg wodno-alkoholowy z rdestu wężownika zmniejszał sztucznie wywołany obrzęk łapy ^[22].