Płukanka do ust z ziół: szałwia, kora dębu, rumianek i pięciornik

Płukanie ust naparem albo odwarem z ziół to jeden z najstarszych domowych sposobów na podrażnione dziąsła i bolesne afty. W polskim piśmiennictwie zielarskim po płukanki z szałwii, rumianku i kłącza pięciornika sięga się przy nieżytowym (powierzchownym) zapaleniu jamy ustnej ^[1]. Rumianek sprawdzano też w badaniach u ludzi, między innymi u osób leczonych na nowotwory ^[2].

Ściąganie, odkażanie, łagodzenie

Przy zapaleniach jamy ustnej, dziąseł i gardła zioła stosuje się zewnętrznie: jako płukanki, pędzlowania (smarowanie zmian pędzelkiem), aerozole i inhalacje ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się takim ziołom działanie przeciwzapalne, ściągające, przeciwbólowe i przeciwbakteryjne ^[1]. Efekt ściągający piśmiennictwo zielarskie wiąże z garbnikami (substancjami roślinnymi, które wiążą białka na powierzchni błony śluzowej) ^[4]. Szczególnie bogate w garbniki są kłącze pięciornika i kora dębu ^[5][6]. Liść szałwii i kwiaty rumianku zawierają ponadto olejek eteryczny (lotną, pachnącą część rośliny) ^[7][8].

Afty to małe, bolesne owrzodzenia na błonie śluzowej jamy ustnej. Obok szałwii, rumianku i pięciornika przy zapaleniu jamy ustnej wymienia się też tymianek, macierzankę, miętę pieprzową i prawoślaz ^[1]. Przy aftach stosuje się dodatkowo kwiat ślazu (malwy) i kwiat nagietka ^[1].

Delikatne liście i kwiaty zwykle zalewa się gorącą wodą jako napar, a twarde kłącza i korę przygotowuje się jako odwar. W piśmiennictwie opisuje się odwar do płukania przy aftach: łyżkę ziół zalewa się szklanką wody o temperaturze pokojowej ^[1]. Całość ogrzewa się pod przykryciem przez 30 minut, nie dopuszczając do zagotowania, i przecedza ^[1]. Pozostałość przepłukuje się odrobiną wrzątku, cedzi i dolewa do odwaru ^[1].

Szałwia lekarska – klasyka płukanek

Do płukanek z szałwii lekarskiej (Salvia officinalis) używa się jej liści ^[1]. Wodne wyciągi z szałwii bardzo często stosuje się do płukania przy zapaleniu jamy ustnej, dziąseł i gardła ^[9]. Wyciągi z liści szałwii stosuje się jako środek odkażający w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła ^[10]. Liść szałwii wymienia się też wśród ziół odkażających i kojących przy aftach ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się szałwii działanie ściągające, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze ^[7]. Nalewką szałwiową tradycyjnie smaruje się afty i bolesne nadżerki na dziąsłach ^[7].

W piśmiennictwie podaje się napar z łyżki mieszanki liścia szałwii, kwiatu ślazu i ziela (nadziemnej części rośliny) tymianku na szklankę wrzątku ^[1]. Inny przepis łączy liść szałwii z liśćmi nagietka: zioła zalewa się gorącą wodą i po 10 minutach odcedza ^[1]. Dawniej przy zapaleniu gardła płukano je herbatą z szałwii z dodatkiem miodu ^[11].

Po miejscowym kontakcie z produktami z szałwii sporadycznie opisywano reakcje uczuleniowe ^[12]. Liść szałwii jest przeciwwskazany w ciąży, bo może szkodzić płodowi lub noworodkowi, oraz w okresie karmienia piersią ^[12].

Kora dębu – mocna i ściągająca

Kora dębu szypułkowego (Quercus robur) to surowiec bogaty w garbniki ^[6]. Zewnętrznie stosuje się ją między innymi w zapaleniach jamy ustnej i gardła ^[13]. Zaleca się ją w gronkowcowym zapaleniu jamy ustnej (wywołanym przez bakterie zwane gronkowcami) jako surowiec ściągający, odkażający, przeciwzapalny i przeciwbólowy ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się garbnikom kory działanie bakteriobójcze na drobnoustroje w jamie ustnej ^[13]. Wyciągi z dębu uważa się też za wartościowe do płukania jamy ustnej i gardła ^[6].

W piśmiennictwie podaje się płukanie mieszanką kory dębu, kwiatu malwy czarnej, rumianku, liścia szałwii i liścia orzecha włoskiego ^[1]. Na łyżkę takiej mieszanki przypada szklanka ciepłej wody ^[1].

Garbniki kory dębu przyjmowane doustnie wywołują zaparcie u osób z prawidłowo pracującymi jelitami ^[14]. Hamują też wchłanianie ważnych składników pokarmowych z jelit ^[14]. Długotrwałe przyjmowanie wyciągów bogatych w garbniki, takich jak kora dębu, uznaje się za niekorzystne, a nawet szkodliwe ^[14]. Garbniki unieczynniają witaminę B1 i utrudniają wchłanianie żelaza, magnezu, wapnia, cynku i innych pierwiastków ^[14].

Pięciornik kurze ziele – kłącze pełne garbników

Z pięciornika kurze ziele (Potentilla erecta) do płukanek używa się kłącza, czyli podziemnej, zgrubiałej łodygi ^[1]. Kłącze należy do głównych surowców stosowanych w zapaleniu jamy ustnej jako płukanka lub pędzlowanie ^[1]. Przetworami z kłącza płucze się usta przy zapaleniu dziąseł, jamy ustnej i gardła ^[4]. To główny surowiec garbnikowy, któremu przypisuje się działanie odkażające i hamujące krwawienia ^[5]. Według piśmiennictwa zielarskiego łagodzi zapalenie błon śluzowych jamy ustnej i tamuje drobne krwawienia z naczyń włosowatych ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim odwar z kłącza polecano też przy obrzęku dziąseł po zabiegach stomatologicznych ^[15].

Przetwory z kłącza pięciornika przyjmowane doustnie przez dłuższy czas mogą wywołać uporczywe zaparcie ^[4]. Większe dawki mogą u osób wrażliwych wywołać wymioty oraz kolkę żołądkową lub jelitową ^[4].

Rumianek – łagodny napar na co dzień

Z rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla) do płukanek używa się koszyczków kwiatowych, potocznie nazywanych kwiatami ^[1][8]. Należą one do głównych surowców stosowanych w zapaleniu jamy ustnej ^[1]. Napary z kwiatu rumianku stosuje się w stanach zapalnych jamy ustnej i dziąseł oraz w codziennej higienie jamy ustnej ^[16]. Naparem z koszyczków płucze się też usta przy aftach ^[1]. W piśmiennictwie przypisuje się mu działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwbakteryjne oraz przyspieszanie gojenia owrzodzeń ^[1]. W piśmiennictwie podaje się ciepły napar z łyżki koszyczków rumianku na szklankę wody ^[1].

Przy znanej alergii na rumianek źródła zalecają unikanie go, bo opisywano związek z anafilaksją (ciężką, nagłą reakcją uczuleniową) ^[17]. Niektóre osoby są uczulone na olejki i preparaty z rumianku, co objawia się zaczerwienieniem, pokrzywką, świądem lub pieczeniem ^[18]. Opisywano też interakcję herbat ziołowych, w tym rumianku, z cyklosporyną (lekiem po przeszczepie) u osób po przeszczepie nerki, bez oznak odrzucenia narządu ^[17].

Co pokazały badania u ludzi

Bolesne zapalenie błony śluzowej jamy ustnej bywa skutkiem ubocznym chemioterapii i radioterapii. Przegląd wielu badań nad rumiankiem stosowanym miejscowo u osób leczonych na nowotwory objął sześć badań ^[2]. W większości z nich rumianek pomagał zapobiegać temu zapaleniu albo je łagodzić ^[2]. Autorzy uznali takie stosowanie za wskazane, ale wytknęli braki w opisie badań, na przykład wieku chorych i stosowanych leków ^[2]. W jednym badaniu płukanka rumiankowa była równie skuteczna jak allopurinol (lek stosowany m.in. przy dnie moczanowej) w zapaleniu po chemioterapii ^[17]. W innym badaniu płukanka rumiankowa przyspieszała gojenie zapalenia błony śluzowej po radioterapii ^[17]. Opisano też pojedynczy przypadek, w którym płukanka rumiankowa pomogła przy zapaleniu wywołanym metotreksatem (lekiem stosowanym m.in. w leczeniu nowotworów) ^[17].

W jednym badaniu płynny wyciąg z rumianku łagodził ból przy aftach ^[17].

Chlorheksydyna to popularny środek odkażający dodawany do płynów do płukania jamy ustnej. W przeglądzie badań u osób ze stałym aparatem ortodontycznym płukanki ziołowe i chlorheksydyna w części badań wypadały podobnie ^[19]. Jedno badanie wypadło lepiej dla chlorheksydyny, a inne dla płukanki ziołowej ^[19]. W dwóch badaniach chlorheksydyna silniej hamowała bakterie związane z próchnicą ^[19]. Jakość danych oceniono jako bardzo niską do umiarkowanej, a autorzy uznali, że sprawa pozostaje nierozstrzygnięta ^[19].

Dzieci i nastolatki

Rumianek tradycyjnie uważano za bardzo łagodne zioło dla dzieci ^[17]. Opisano jednak ciężką reakcję uczuleniową u jednego dziecka ze skłonnością do alergii po wypiciu herbaty rumiankowej ^[17].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd dotyczący rumianku przy zapaleniu błony śluzowej jamy ustnej u chorych onkologicznych objął 6 badań z grupą porównawczą i łącznie 492 pacjentów ^[2]. Rumianek stosowano miejscowo w stężeniu 1–2,5%, od jednorazowo do 4 razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[2]. Korzystny efekt opisano w 4 z 6 badań, a wszystkie posługiwały się tą samą skalą oceny zapalenia ^[2]. Autorzy wskazali, że nie podano minimalnego wieku chorych, umiejscowienia zmian ani rodzaju chemioterapii ^[2].

Przegląd porównujący płukanki ziołowe z chlorheksydyną u osób ze stałym aparatem ortodontycznym objął 8 badań z grupą porównawczą ^[19]. W 3 badaniach efekty były porównywalne, w 1 lepiej wypadła chlorheksydyna, a w 1 płukanka ziołowa ^[19]. Ryzyko błędów oceniono jako niskie w 2 badaniach, a jako umiarkowane lub wysokie w kolejnych 4 ^[19]. Zbiorcze wyniki dla liczby bakterii, stanu dziąseł i ilości płytki nazębnej pozostały nierozstrzygnięte ^[19].

Według piśmiennictwa zielarskiego liść szałwii zawiera 1,5–2,5% olejku eterycznego i 13–40% garbników ^[7]. Kłącze pięciornika zawiera 14–20% garbników, głównie katechinowych (jednego z typów garbników) ^[15]. W korze dębu jest 7–12% garbników ^[6]. Olejek z rumianku zawiera do 50% bisabololu (składnika, któremu przypisuje się działanie przeciwzapalne) ^[8][18]. U szczurów i myszy jednorazowe duże dawki wodnego wyciągu z kłącza pięciornika nie powodowały zgonów ani zmian w narządach ^[20].