Aloes w trzech postaciach: żel na skórę, gorzki sok i napoje

Z liści aloesu otrzymuje się bardzo różne surowce: żel z miąższu, zagęszczony sok o działaniu przeczyszczającym i soki do picia ^[1][2][3][4]. Żel od dawna nakłada się na oparzenia, odmrożenia i owrzodzenia, a zagęszczony sok, zwany aloną, służy jako środek przeczyszczający ^[1][2]. Żel zwykle nie zawiera istotnych ilości antrachinonów (substancji, od których zależy działanie przeczyszczające), a alona przeczyszcza skutecznie ^[5][2].

Roślina z doniczki

Rodzaj aloes obejmuje ponad 400 gatunków, ale w handlu na świecie liczy się tylko kilka, m.in. aloes zwyczajny (Aloe vera) i aloes drzewiasty (Aloe arborescens) ^[6]. Aloesy rosną szeroko w Afryce i są rozprzestrzenione niemal na całym świecie ^[6].

W praktyce zielarskiej wymienia się przede wszystkim cztery aloesy: drzewiasty, zwyczajny, aponarię i uzbrojony ^[4]. Aloes drzewiasty odróżnia się od zwyczajnego smuklejszymi, węższymi liśćmi, ułożonymi jak rozgałęzienia drzewa ^[4]. Surowcem są liście, a nie kwiaty ^[4]. Roślina uprawiana w domu może nie zakwitnąć, gdy ma za mało światła albo jest jej za zimno ^[4].

Do wyrobu wyciągów pozyskuje się liście roślin trzyletnich ^[4]. W tradycyjnej praktyce przed zbiorem roślinę trzyma się przez około dwa tygodnie w ciemności i bez podlewania, co ma sprzyjać większej zawartości substancji czynnych ^[4].

Żel z miąższu liścia

Preparaty z żelu aloesowego stosuje się zewnętrznie przy oparzeniach, odmrożeniach i owrzodzeniach ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim wymienia się też pęknięcia skóry, wysypki, ukąszenia owadów, odleżyny, świąd i blizny ^[3][2]. Przy oparzeniach termicznych i popromiennych stosowano także maść z aloesu ^[3].

Przy owrzodzeniach podudzi opisuje się przykładanie świeżego, przeciętego wzdłuż liścia śluzowatą stroną do rany, z wymianą opatrunku raz na dobę ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się aloesowi hamowanie rozwoju bakterii i przyspieszanie gojenia ^[7]. Świeży sok z aloesu zwyczajnego opisywany jest jako wyraźnie łagodzący po nałożeniu na skórę ^[8].

Stałe produkty z żelu mogą zawierać dużo dodatków, np. gumy guar czy maltodekstryny, mimo zapewnień, że to czysty, skoncentrowany żel ^[5].

Alona, czyli zagęszczony sok

Alona, nazywana też żywicą aloesową, to wysuszony, zagęszczony sok z liści aloesów ^[2][5]. Działa przeczyszczająco, przyspieszając ruchy jelita grubego, a jej gorzki smak pobudza wydzielanie soku żołądkowego ^[2]. Stosowano ją przy zaparciu u osób starszych, ale raczej doraźnie, np. u osób długo leżących albo przed badaniami przewodu pokarmowego ^[7].

Obecnie alonę stosuje się rzadziej, ponieważ może uszkadzać wątrobę ^[2]. Opisano zgon pacjenta z żółtaczką po preparacie z aloesem, rabarbarem i senesem; stwierdzono rozległe uszkodzenie wątroby, ale innych przyczyn nie wykluczono ^[5]. W USA produkty z żywicą aloesową muszą nosić ostrzeżenie, by nie stosować ich przy biegunce, luźnych stolcach ani bólu brzucha ^[5]. W Kalifornii podobne ostrzeżenie obowiązuje herbaty i suplementy z ziołami przeczyszczającymi, w tym z aloesem, ale nie produkty z samego żelu ^[5].

Soki i suplementy do picia

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się picie soku ze świeżych liści aloesu drzewiastego jako środka pobudzającego trawienie i przeciwzapalnego ^[3]. Przetwory ze świeżych liści lub soku podawano przy nieżytach żołądka i jelit oraz przy chorobie wrzodowej ^[2][3]. Wyciągom i miazdze ze świeżych liści przypisuje się tam wzmacnianie obrony organizmu i tylko słabe działanie przeczyszczające ^[3].

W badaniach, w których porównywano osoby pijące sok lub żel z aloesu z osobami przyjmującymi preparat bez substancji czynnej, opisywano korzyść przy podwyższonym poziomie tłuszczów we krwi ^[5]. W badaniu nad łagodnym i umiarkowanym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego żel przyniósł umiarkowaną poprawę, głównie w odczuwanych objawach ^[9]. Przegląd badań nad aloesem zwyczajnym zaznacza jednak, że przekonujących danych o działaniu żelu jest niewiele ^[6].

Do suplementów diety i żywności dopuszczono jedynie żel aloesowy, a nie wyciąg z całych liści ^[4]. Doustne przetwory z całych liści nie są zalecane, bo warstwa tuż pod skórką zawiera substancje określane jako potencjalnie rakotwórcze ^[4]. Wyciąg z całych liści aloesu zwyczajnego wywoływał nowotwory u szczurów i został uznany za możliwie rakotwórczy dla ludzi ^[10].

Co mówią badania nad oparzeniami

Oparzenie drugiego stopnia to takie, przy którym uszkodzona skóra pokrywa się pęcherzami. W dwóch przeglądach wielu badań porównywano osoby, których oparzenia smarowano aloesem, z osobami leczonymi innymi środkami na skórę ^[11][12]. W obu przeglądach oparzenia drugiego stopnia goiły się przy aloesie szybciej ^[11][12]. W jednym z nich nie zauważono częstszych zakażeń ran, ale wpływ aloesu na ból pozostał niepewny ^[11]. Dla innych rodzajów ran wyniki badań są wciąż niejednoznaczne ^[12].

W jednym badaniu z grupą porównawczą, u osób z trądzikiem po mechanicznym ścieraniu skóry twarzy, okolice smarowane żelem goiły się szybciej i pełniej niż niesmarowane ^[5]. Część osób odczuwała jednak przy tym pieczenie ^[5].

Na co uważać

Preparaty z aloesu, zarówno żel, jak i alona, są przeciwwskazane u osób uczulonych na aloes ^[5]. Opisywano zapalenie skóry po stosowaniu aloesu na skórę i doustnie, zwłaszcza żelu ^[5]. Po nałożeniu żelu na skórę po peelingu chemicznym lub mechanicznym ścieraniu naskórka opisywano silne pieczenie i długo utrzymujące się zaczerwienienie ^[5]. Wyciąg z liści do wstrzykiwań może wywoływać uczulenie, a po zastrzyku z aloesu opisano wstrząs anafilaktyczny (nagłą, ciężką reakcję uczuleniową) ^[7][5].

Przyjmowanie aloesu doustnie wiązano z biegunką, niedoborem potasu, niewydolnością nerek, uczuleniami i nadwrażliwością skóry na światło ^[10]. Alona może powodować bóle i skurcze brzucha ^[5]. Jej przedawkowanie wywołuje ciężką biegunkę z utratą wody i soli mineralnych, a w ciężkich przypadkach zaburzenia pracy mięśni, serca i nerek ^[5]. Długie stosowanie może prowadzić do uzależnienia od środka przeczyszczającego, leniwego jelita, niedoboru potasu oraz białka i krwi w moczu ^[5]. Mocz może przy tym przybrać barwę żółtobrązową lub czerwoną, co nie ma znaczenia dla zdrowia ^[5].

Alony jako środka przeczyszczającego nie stosuje się dłużej niż 2 tygodnie bez porady lekarza ani przy niewyjaśnionych, ostrych lub utrzymujących się dolegliwościach brzucha ^[5]. Jest przeciwwskazana przy przewlekłych zaparciach, niedrożności, zwężeniu lub zwiotczeniu jelit, zapalnych chorobach jelit i bólach brzucha o niejasnej przyczynie ^[5]. Przeciwwskazaniem są też choroby nerek, hemoroidy i ciężkie odwodnienie ^[5]. Przewlekłe nadużywanie może dawać odwracalne przebarwienie błony śluzowej jelita grubego, które wiązano z większym ryzykiem raka jelita, choć samo jest prawdopodobnie nieszkodliwe ^[5].

Wzmacniające preparaty z liści są przeciwwskazane w ciężkiej niewydolności serca i naczyń, nadciśnieniu, ostrym nieżycie żołądka, ciężkich chorobach nerek i krwotokach wewnętrznych ^[3]. Alona może przyspieszać przechodzenie treści przez jelita i zmniejszać wchłanianie leków przyjmowanych w tym samym czasie ^[5]. Opisywano też możliwą, nieudowodnioną interakcję alony z chinidyną (lekiem na zaburzenia rytmu serca) ^[5].

Alona jest przeciwwskazana w ciąży i nie wolno jej wtedy stosować ^[5][2]. Źródła zalecają unikanie wszelkich preparatów z aloesu w ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, a także przez osoby starające się o dziecko ^[5]. Niewielkie ilości substancji z alony mogą przenikać do mleka matki, dlatego przy karmieniu piersią zaleca się ostrożność ^[5]. O stosowaniu żelu w czasie karmienia piersią brak danych ^[5].

Dzieci i nastolatki

Alona jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 10 lat ^[5].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W przeglądzie z 2024 r. uwzględniono 9 badań z grupą porównawczą; w 6 z nich mierzono czas gojenia, który przy aloesie był średnio krótszy o 3,76 dnia niż przy innych środkach na skórę ^[11]. Różnica w nasileniu bólu, wynosząca 0,76 punktu, mogła być przypadkowa, podobnie jak różnica w ryzyku zakażenia rany ^[11]. W przeglądzie z 2022 r. do obliczeń włączono 4 badania nad oparzeniami drugiego stopnia, obejmujące 133 osoby i 163 rany; gojenie przy aloesie trwało średnio o 4,44 dnia krócej ^[12]. Ci sami autorzy oceniają opublikowane dane o aloesie przy innych rodzajach ran jako niejednoznaczne ^[12].

Świeże liście aloesu drzewiastego zawierają śluzowe wielocukry i ich połączenia z białkami, m.in. aloektynę, a także antrazwiązki, kwasy organiczne, witaminy i sole mineralne, np. cynku, magnezu i miedzi ^[2][3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się liściom tzw. stymulatory biogenne, które według koncepcji Fiłatowa sprzyjają gojeniu uszkodzonych tkanek ^[7][2].

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem uznała wyciąg z całych liści aloesu zwyczajnego za możliwy czynnik rakotwórczy dla ludzi po wynikach badań na szczurach ^[10]. W badaniach na szczurach i myszach żel aloesowy podawany doustnie, także przez całe życie zwierząt, nie wykazywał działania toksycznego ^[5]. Podawano, że 8–10 g alony może wywołać śmiertelne krwotoczne zapalenie żołądka i jelit, a twierdzenie o śmiertelności 1 g dziennie przez kilka dni uznaje się za przesadzone ^[5].

U szczurów wodny wyciąg z liści aloesu zwyczajnego podawany po zapłodnieniu działał poronnie i powodował wady płodów, natomiast wyciąg z alony nie szkodził płodom ^[5]. U niewielu kobiet w ciąży stosujących żel lub alonę nie zauważono szkód, ale badania na zwierzętach wskazują na szkody o niejasnym znaczeniu dla ludzi, więc danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[5]. Opisano kobietę w 2. miesiącu ciąży, u której po nalewce aloesowej wystąpiły silna kolka, wodnista biegunka i krwawienie z pochwy; po lekach rozkurczowych ciąża przebiegła dalej prawidłowo ^[5]. Obawy przed poronieniem wiąże się z tym, że silne środki przeczyszczające, takie jak alona, mogą odruchowo pobudzać skurcze macicy ^[5].