Domowy syrop na kaszel: od cebuli z miodem po pączki sosny

Domowy syrop na kaszel to jeden z najstarszych przetworów zielarskich: cebula z cukrem albo miodem, pączki sosny przesypane cukrem, sok z liści babki ^[1][2][3][4]. Wyciągi z sosny, cebuli, tymianku i babki trafiły też do aptecznych syropów na kaszel ^[5][6]. Syropy z tymiankiem sprawdzano w badaniach u ludzi, podobnie jak sam miód podawany dzieciom z ostrym kaszlem ^[7][8].

Syrop, napar, ziołomiód

Napar przygotowuje się, zalewając suszone zioło wrzącą wodą; tak opisuje się na przykład napar z tymianku ^[9]. W syropie sok albo wodny wyciąg z rośliny łączy się z dużą ilością cukru lub z miodem ^[3][2][4]. Duża ilość cukru utrudnia rozwój drobnoustrojów, dlatego słodkie przetwory przechowuje się dłużej niż zwykły wywar. Mimo to część dawnych przepisów każe trzymać gotowy syrop w lodówce, na przykład syrop z liści babki ^[4].

Pokrewną postacią jest ziołomiód: nalewka (wyciąg na alkoholu) albo świeże zmielone zioło zmieszane z miodem ^[9]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się tak ziołomiód tymiankowy, stosowany przy kaszlu, chrypce i przeziębieniu ^[9].

Pączki sosny przesypane cukrem

Z sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) do syropu brano świeże pączki, zbierane późną jesienią lub wczesną wiosną ^[3][10]. W dawnym przepisie przecina się je na pół i układa w słoiku warstwami z dużą ilością cukru ^[3]. Słoik stoi w temperaturze pokojowej przez 2–3 tygodnie, a po wymieszaniu jeszcze przez pewien czas ^[3]. Taki syrop stosowano w nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani z kaszlem i trudnym odkrztuszaniem ^[3].

W aptekach dostępny był złożony syrop sosnowy, stosowany jako środek wykrztuśny, między innymi w ostrym zapaleniu krtani ^[11][12][5]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się mu też działanie bakteriobójcze i przeciwskurczowe, a olejkowi sosnowemu działanie wykrztuśne ^[11][12]. Podobnie opisuje się przetwór ze świeżych kwiatów męskich sosny, przesypanych cukrem lub zalanych miodem, wymieniany przy kaszlu, chrypce i zapaleniu oskrzeli ^[10].

Cebula z cukrem albo z miodem

W dawnym wariancie syropu cebulowego cienkie plasterki cebuli posypywano cukrem i zostawiano przykryte na noc w cieple ^[1]. Powstały sok wypijano rano na czczo ^[1]. W innym przepisie cebulę ściera się bardzo drobno, miesza z miodem lub syropem, zagotowuje i wyciska przez płótno ^[2]. Taki syrop podawano przy kaszlu i zapaleniu oskrzeli ^[2].

Przetwory z cebuli zaleca się szczególnie w suchym, męczącym kaszlu, najlepiej z miodem lub syropem ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się cebuli zwiększanie wytwarzania śluzu w drogach oddechowych i hamowanie rozwoju bakterii ^[2]. Wyciąg z cebuli wchodził też w skład aptecznych syropów wykrztuśnych ^[6].

Tymianek i babka lancetowata

Tymianek pospolity (Thymus vulgaris) to znana przyprawa, której ziele (nadziemna część rośliny) ma też zastosowanie lecznicze ^[9]. Tradycyjnie stosuje się go jako środek wykrztuśny przy kaszlu, szczególnie w syropie ^[13]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się zielu tymianku słabe działanie rozkurczowe, które ma ułatwiać odkrztuszanie ^[14]. Wyciąg z tymianku jest składnikiem wielu aptecznych syropów, tabletek i kropli na kaszel ^[5][9].

Babka lancetowata (Plantago lanceolata) rośnie w całej Europie, a do syropu bierze się jej świeże liście ^[15][4]. Według dawnego przepisu liście rozdrabnia się z przegotowaną, ostudzoną wodą i wyciska z nich sok ^[4]. Sok przesącza się, rozpuszcza w nim cukier i doprowadza do wrzenia ^[4]. Taki syrop stosowano jako środek wykrztuśny i przeciwkaszlowy ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że babka łagodzi kaszel, zwłaszcza w syropach, oraz podrażnienia gardła ^[15]. Przetwory z jej liści opisuje się też jako łagodzące stany zapalne jamy ustnej i gardła ^[16][4].

Co pokazały badania

Przegląd 10 badań u dzieci z ostrym kaszlem sugeruje, że miód może nieco zmniejszać częstość kaszlu i poprawiać sen ^[8]. Porównywano w nich dzieci, które dostawały miód, z dziećmi bez leczenia, z placebo (środkiem pozornym, bez substancji czynnych) albo z lekami na kaszel ^[8]. Autorzy ocenili jakość tych danych jako niską lub bardzo niską i uznali, że potrzeba lepszych badań ^[8].

W innym przeglądzie, dotyczącym infekcji górnych dróg oddechowych (nosa i gardła), miód łagodził kaszel i inne objawy lepiej niż zwykłe postępowanie ^[17]. W porównaniu z placebo różnica mogła być przypadkowa, a autorzy podkreślają potrzebę lepszych badań ^[17].

Przegląd wielu badań nad ziołami na kaszel wykazał silne dowody dla preparatów z bluszczem, pierwiosnkiem i tymiankiem ^[18]. Łagodziły one częstość i nasilenie kaszlu przy przeziębieniu i infekcjach górnych dróg oddechowych lepiej niż placebo ^[18]. W dużym badaniu u dorosłych z ostrym zapaleniem oskrzeli napady kaszlu ubywały szybciej po syropie z tymiankiem i bluszczem niż po syropie pozornym ^[7][13]. Badano syrop z płynnymi wyciągami z ziela tymianku i liści bluszczu, a nie domowy przetwór z kuchni ^[7]. W innym badaniu syrop z tymianku łagodził objawy podobnie jak bromheksyna (lek rozrzedzający wydzielinę w oskrzelach) ^[13].

Na co uważać

Przetwory z cebuli w zalecanych ilościach nie działają szkodliwie ^[2]. Przetwory z liści babki lancetowatej w dawkach leczniczych nie wywoływały objawów szkodliwych ^[4]. Preparaty z sosny w zalecanych dawkach także nie działają szkodliwie; wyjątkiem jest dziegieć sosnowy ^[3]. Dla tymianku nie są znane przeciwwskazania ani interakcje z lekami ^[13]. Olejku tymiankowego nie stosuje się jednak wewnętrznie, bo mocno drażni i przekrwia błony śluzowe ^[14]. Tymianek przyjmowało niewiele kobiet w ciąży i nie zauważono u nich częstszych wad wrodzonych, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[13].

Dawny apteczny złożony syrop sosnowy zawierał kodeinę (lek hamujący odruch kaszlu) ^[5][11]. Preparatów z kodeiną nie podaje się w ropnym zapaleniu oskrzeli, rozstrzeniach oskrzeli (trwałym ich poszerzeniu) ani w odoskrzelowym zapaleniu płuc ^[11]. W tych chorobach trzeba ułatwić usuwanie ropnej wydzieliny ^[11]. Przy umiarkowanym kaszlu od początku zaleca się raczej środki wykrztuśne, które rozrzedzają wydzielinę ^[11].

Dzieci i nastolatki

Syrop z pączków sosny opisywano jako odpowiedni dla dzieci i dorosłych ^[3]. Syrop z cebuli i złożony syrop sosnowy podawano dzieciom w mniejszych porcjach niż dorosłym ^[2][12]. Złożony syrop tymiankowy podawano dzieciom jako środek wykrztuśny i przeciwkaszlowy ^[14]. Syrop z liści babki przeznaczano dla dzieci i młodzieży ^[4]. W przeglądzie badań u dzieci z ostrym kaszlem miód mógł nieco zmniejszać kaszel i poprawiać sen, przy danych niskiej jakości ^[8].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W badaniu syropu z tymiankiem i bluszczem wzięło udział 361 dorosłych z ostrym zapaleniem oskrzeli i kaszlem z wydzieliną ^[7]. Przez około 11 dni przyjmowali syrop z płynnymi wyciągami z ziela tymianku i liści bluszczu albo syrop pozorny, po 5,4 ml trzy razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[7]. W dniach 7–9 liczba dziennych napadów kaszlu spadła średnio o 68,7% po syropie ziołowym i o 47,6% po syropie pozornym ^[7]. Działania niepożądane występowały równie często w obu grupach, a poważnych nie zgłoszono ^[7]. W otwartym badaniu (uczestnicy wiedzieli, co dostają) syrop z tymiankiem, bluszczem i anyżem dobrze łagodził kaszel i był dobrze tolerowany ^[13].

Przegląd ziołowych preparatów na kaszel objął 34 badania, w tym 4 badania preparatów z bluszczem, pierwiosnkiem i tymiankiem ^[18]. W większości tych badań ryzyko błędów oceniono jako niskie, a grupa porównawcza dostawała zwykle placebo ^[18]. Przegląd nad miodem u dzieci objął 10 badań; w dwóch ryzyko błędów było wysokie, a w sześciu budziło pewne zastrzeżenia ^[8]. Wyników tych badań nie łączono, bo w pracach brakowało kluczowych informacji ^[8]. W przeglądzie 14 badań nad infekcjami górnych dróg oddechowych ogólne ryzyko błędów oceniono jako umiarkowane ^[17]. Porównanie miodu z placebo opierało się tam tylko na dwóch badaniach o bardzo rozbieżnych wynikach ^[17].

W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że cebula działa bakteriobójczo dzięki lotnym substancjom uwalnianym przy krojeniu i związkom zawartym w miąższu ^[2]. Cebuli przypisuje się też przywracanie ruchu rzęsek nabłonka, które przesuwają śluz w drogach oddechowych ^[2]. Działanie przeciwbakteryjne ziela tymianku wiąże się z tymolem i karwakrolem (substancjami zapachowymi olejku) oraz garbnikami (substancjami ściągającymi błony śluzowe) ^[19].