Kalina koralowa: gorzkie owoce po przymrozkach i dawna kora

Kalina koralowa (Viburnum opulus) to krzew pospolity w Polsce, który rośnie w lasach, nad rzekami i jeziorami oraz w zaroślach wśród pól ^[1]. Jesienią zbiera się jej owoce, z których robi się soki, syropy, dżemy i wino ^[1][2]. Kora kaliny miała z kolei swoje miejsce w dawnym zielarstwie, zwłaszcza przy skurczach macicy i bolesnych miesiączkach ^[3].

Krzew z łęgów i piosenek

Krzew o gronach czerwonych owoców od dawna pojawia się w polskich piosenkach i w ludowej symbolice. Kalina koralowa należy do rodziny przewiertniowatych i kwitnie w maju ^[1]. Rośnie w lasach, w łęgach nad rzekami, w olsach, nad jeziorami i w zaroślach śródpolnych ^[1].

W zielarstwie wykorzystuje się jej korę, kwiaty i owoce ^[1]. Dawniej kalinę opisywano w farmakopei (urzędowym spisie surowców i leków), a za surowiec leczniczy uznawano przede wszystkim korę ^[1]. Obecnie kalina ma niewielkie znaczenie w lecznictwie ^[1].

Owoce: po przymrozku i zawsze po gotowaniu

Owoce kaliny zbiera się we wrześniu i październiku, także wtedy, gdy zostały już przemrożone przez pierwsze mrozy ^[1]. Po przemrożeniu są mniej gorzkie niż owoce przerobione tuż po zbiorze ^[2]. Mają też dość nietypowy zapach, który przypomina nieco kwas masłowy ^[2].

Owoców nie je się na surowo: przed spożyciem zawsze się je przegotowuje ^[1][2]. Gotowanie sprawia, że owoce tracą właściwości drażniące żołądek i jelita ^[1]. Z przegotowanych owoców przygotowuje się sok, syrop, marmoladę, dżem, odwar albo wino, a owoce można też suszyć ^[1][2]. Soki i syropy z kaliny zaleca się w piśmiennictwie zielarskim utrwalać kwasem cytrynowym albo askorbinowym (witaminą C), co pomaga zachować ich barwę ^[2].

W piśmiennictwie zielarskim odwar z owoców osłodzony miodem podaje się przy przeziębieniu, chorobach zakaźnych i osłabieniu ^[1]. Owocom przypisuje się tam także wspieranie pracy serca, poprawę odporności i obniżanie podwyższonego ciśnienia krwi ^[2].

Kora w dawnym zielarstwie

Korę kaliny pozyskuje się wiosną, w kwietniu ^[1]. Przetwory z kory tradycyjnie stosowano przede wszystkim przy skurczach macicy i bolesnych miesiączkach ^[3]. W zachodnim zielarstwie korę podawano też przy bólach jajników i macicy oraz przy nadciśnieniu ^[4]. Źródła zielarskie opisują kalinę jako środek rozkurczowy i odprężający, także przy skurczach żołądka i jelit ^[5]. Bywa też wymieniana jako możliwa pomoc przy dolegliwościach skurczowych związanych z lękiem ^[5].

W dawnych poradnikach przypisywano korze niemal wybiórcze rozluźnianie mięśnia macicy i łagodzenie bólu ^[6][3]. Zalecano ją także przy niezbyt silnych krwawieniach z narządów rodnych i dodatkowych krwawieniach w okresie przekwitania ^[6][3]. Korę, owoce i liście kaliny łączy się w tradycji również z dolegliwościami układu moczowego ^[7][1].

W piśmiennictwie podaje się przepis na odwar: łyżkę stołową rozdrobnionej kory zalewa się szklanką gorącej wody i gotuje łagodnie pod przykryciem przez 5 minut ^[3]. Taki odwar pito po posiłkach w zaburzeniach miesiączkowania ^[3]. Już dawniej odwar uważano jednak za postać przestarzałą, a korę częściej dodawano do mieszanek ziołowych ^[6]. Z kory przygotowywano też wyciągi na alkoholu ^[1][6].

Co wiadomo z badań

W przeglądzie ziół stosowanych przez kobiety kalinę wymieniono wśród roślin używanych przy dolegliwościach przed miesiączką ^[8]. Rzetelnych badań klinicznych u ludzi w tym zastosowaniu jednak nie przeprowadzono ^[8]. Przegląd badań nad kaliną opisuje głównie wyniki z badań na komórkach i na zwierzętach, w których wyciągi z rośliny działały między innymi przeciwutleniająco ^[9]. Wyniki z laboratorium nie mówią jeszcze, jak roślina zadziała u człowieka.

Bezpieczeństwo soku z owoców kaliny sprawdzano na szczurach i myszach ^[10]. Umiarkowana dawka soku nie wywoływała u zwierząt szkód, ale bardzo duża dawka podawana codziennie przez 28 dni uszkadzała nerki i wątrobę ^[10]. Autorzy badania zwracają uwagę, że przy długim przyjmowaniu dużych ilości takich preparatów trzeba brać pod uwagę dawkę ^[10].

Na co uważać

Współcześnie opisywane zatrucia owocami kaliny mają łagodny przebieg ^[4]. Objawami bywają biegunka, wymioty, nudności i lekkie pieczenie w ustach ^[4]. Poważne zatrucia, o których pisano w XIX wieku, wiązano z owocami, a nie z korą ^[4].

Przekroczenie zalecanych dawek przetworów z kory może wywołać nudności i inne objawy zatrucia ^[3]. W dawnym piśmiennictwie opisywano, że duże dawki lub długie stosowanie wyciągu z kory mogą powodować zawroty głowy, wymioty, duszność i suchość w ustach ^[4]. Opisywano też zaburzenia mowy, ruchu i świadomości oraz przytłumienie pracy układu nerwowego po dużych dawkach kory ^[4]. W nowszej ocenie bezpieczeństwa kory nie wskazano przeciwwskazań ani interakcji z lekami, które wymagałyby szczególnych środków ostrożności ^[4].

Korę dawniej podawano kobietom w ciąży, między innymi przy skłonności do poronień i porodów przedwczesnych ^[6][3]. U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód dla dziecka, ale badań na zwierzętach brak, więc danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[4]. W ocenie bezpieczeństwa kora została uznana za zgodną z karmieniem piersią ^[4]. Przegląd ziół stosowanych przez kobiety przypomina, że preparatów roślinnych nie zbadano rzetelnie pod kątem szkodliwości ani interakcji z lekami ^[8].

Dzieci i nastolatki

U dzieci opisywano łagodne zatrucia po zjedzeniu niedojrzałych owoców kaliny albo ich dużej ilości ^[4]. W zestawieniu 400 przypadków zjedzenia owoców przez dzieci nudności, wymioty, ból w boku i biegunka wystąpiły tylko w części przypadków ^[4].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kora kaliny zawiera 2–3% garbników katechinowych (substancji o działaniu ściągającym), nieokreśloną substancję rozkurczową, triterpeny, fitosterole, skopoletynę z grupy kumaryn oraz do 0,3% olejku eterycznego ^[3][6]. Skład kory nie jest dobrze poznany; charakterystyczna jest obecność katechiny i epikatechiny oraz śladowe ilości kumaryn ^[4]. Owoce zawierają saponiny, garbniki (3%) i cukry (32%) ^[1].

Badania farmakologiczne kory sprzed 1940 r. nie gwarantują, że badano właściwy surowiec ^[4]. Korę kaliny koralowej dawniej zafałszowywano korą klonu i innych gatunków kaliny, a obecnie najczęściej korą kaliny śliwolistnej ^[4]. Kora kaliny koralowej nie była oceniana przez niemiecką Komisję E ^[4].

W badaniu toksyczności soku pojedyncza dawka 2000 mg/kg masy ciała (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) nie wywołała u szczurów objawów zatrucia ani zgonów ^[10]. Myszom podawano sok przez 28 dni i porównywano je ze zwierzętami, które go nie dostawały ^[10]. Dawka 500 mg/kg dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) nie dawała szkodliwych skutków ^[10]. Dawka 2000 mg/kg (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zwiększała liczbę płytek krwi i działała toksycznie na nerki, wątrobę i tkankę tłuszczową ^[10]. Autorzy wskazali potrzebę dłuższych badań, by ocenić bezpieczeństwo długotrwałego spożycia ^[10].

Według przeglądu badań wyciągi z kaliny działały w badaniach na komórkach przeciwdrobnoustrojowo, głównie wobec części bakterii, a także przeciwzapalnie ^[9]. W badaniach na zwierzętach opisano korzystne działanie w modelach chorób dróg moczowych i endometriozy (choroby, w której tkanka podobna do błony śluzowej macicy rośnie poza nią) ^[9]. Autorzy przeglądu wiążą te właściwości m.in. ze związkami fenolowymi, witaminą C i karotenoidami ^[9]. W badaniu na 60 szczurach wyciąg z owoców podawany przez 10 tygodni łagodził uszkodzenia jąder i nasienia wywołane lekami przeciwnowotworowymi z grupy taksanów ^[11]. W badaniu laboratoryjnym handlowy preparat z kaliny hamował niektóre enzymy wątroby rozkładające leki, a autorzy zaznaczają, że znaczenie tego dla ludzi mogą wyjaśnić tylko badania u ludzi ^[12].