Korzeń łopianu – rzepy, odwar, olej do włosów i co mówią badania

Łopian większy (Arctium lappa) to dwuletnia roślina, której kolczaste owoce, czyli rzepy, łatwo przyczepiają się do ubrań ^[1][2][3]. Korzeń łopianu od dawna stosuje się w zielarstwie, zwłaszcza przy przewlekłych dolegliwościach skóry ^[4][5]. W kuchni łopian może też być warzywem i składnikiem zielonych zup ^[1].

Roślina spod płotu i z talerza

Łopian większy rośnie w północnej Azji, Europie i Ameryce Północnej, a ludzie korzystają z niego od setek lat ^[6]. To roślina dwuletnia, która zakwita dopiero w drugim roku wzrostu ^[1]. Jej owoce to kolczaste kulki na szczytach pędów, które przyczepiają się do ubrania ^[2].

W zielarstwie używa się przede wszystkim korzenia, rzadziej liści ^[7]. Taki sam korzeń dają też dwa pokrewne gatunki: łopian mniejszy i łopian pajęczynowaty ^[5][2]. W tradycyjnej medycynie chińskiej sięga się natomiast po owoce łopianu ^[8][1].

Korzeń wykopuje się jesienią albo wiosną, a liście zbiera się przed kwitnieniem i w jego trakcie ^[7].

Korzeń w tradycji: skóra, trawienie, nerki

W klasycznej fitoterapii korzeń łopianu uchodził za środek „czyszczący krew” ^[2][9]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje mu się działanie oczyszczające głównie przez wątrobę i trawienie ^[9]. Najczęściej podawano go doustnie przy przewlekłych chorobach skóry: wyprysku, świądzie, trądziku i czyraczności (nawracających czyrakach) ^[4][5].

Zewnętrznie odwaru z korzenia używano do okładów i przemywań przy łojotoku i innych chorobach skóry ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się mu przy takim stosowaniu działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne ^[5][4]. Odwarem i szamponem z dodatkiem korzenia myto też włosy matowe, łamliwe i wypadające oraz skórę głowy z łupieżem ^[2].

Korzeń stosowano również w łagodnych nieżytach żołądka, jelit, wątroby i dróg żółciowych ^[5][4]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje mu się łagodne pobudzanie wydzielania żółci ^[5]. Opisywano go także jako łagodnie moczopędny i lekko przeczyszczający ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że zwiększa dobową ilość moczu i słabo pobudza pocenie ^[4]. W medycynie ludowej łopian uważano też za pomocny we wczesnym okresie cukrzycy ^[4].

Najczęstszą postacią jest odwar, czyli korzeń krótko gotowany w wodzie i przecedzony, który się pije albo stosuje zewnętrznie ^[5]. Używano też soku ze świeżego korzenia ^[4].

Olej łopianowy do włosów

Olej łopianowy to wyciąg z korzenia w oleju roślinnym, znany z tradycyjnej pielęgnacji włosów ^[10]. Według przepisów zielarskich rozdrobniony korzeń zwilża się alkoholem i zalewa ciepłym olejem, np. słonecznikowym, winogronowym lub lnianym ^[10]. Mieszaninę odstawia się w ciemne miejsce, a potem przesącza ^[10].

Olej, sok i nalewkę z łopianu wcierano we włosy jako środek przeciw łupieżowi i łysieniu ^[10]. Już w XIX wieku sok z korzenia stosowano zewnętrznie, by pobudzić wzrost włosów ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim olej poleca się też do pielęgnacji suchej i wrażliwej skóry oraz przy suchych wypryskach ^[10]. Wyciąg z łopianu wymienia się również jako składnik szamponów, kremów i toników przeciwłupieżowych i przeciwtrądzikowych ^[10].

Co pokazały badania u ludzi

W jednym badaniu porównywano osoby po zapaleniu uchyłków jelita grubego (małych uwypukleń ściany jelita), które piły herbatę z łopianu, z osobami, które jej nie piły ^[11]. W grupie pijącej herbatę zapalenie wracało rzadziej i później ^[11]. Na nawroty krwawienia z uchyłków herbata nie wpłynęła ^[11]. Uczestnicy wiedzieli, czy dostają herbatę, a grupa porównawcza nie dostawała niczego w zamian ^[11].

W innym, małym badaniu 36 osób z chorobą zwyrodnieniową kolan piło herbatę z korzenia łopianu albo samą gorącą wodę ^[12]. Wszyscy przyjmowali przy tym te same leki: paracetamol (lek przeciwbólowy) i glukozaminę ^[12]. U osób pijących herbatę w badaniach krwi spadły wskaźniki stanu zapalnego ^[12]. Oceniano jednak wskaźniki we krwi, a nie ból ani sprawność kolan ^[12].

Te wyniki dotyczą herbaty z łopianu badanej w opisanych warunkach, a nie każdego preparatu z tej rośliny ^[11][12].

Na co uważać

W piśmiennictwie zielarskim przetworów z łopianu w zalecanych dawkach nie uważa się za toksyczne ^[4]. Łopian opisuje się jednak jako zioło, które może nasilać dolegliwości ^[9]. Dlatego zaleca się stosować go ostrożnie, najlepiej w mieszance albo po ziołach silniej oczyszczających organizm ^[9].

Opisano trzy przypadki zapalenia skóry po przykładaniu okładów z korzenia łopianu, potwierdzone testami uczuleniowymi na skórze ^[3]. Kontakt z rzepami bywał przyczyną zapalenia oka u ludzi ^[3].

W ciąży korzeń łopianu stosowano w ograniczonym zakresie: u niewielu kobiet nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[3].

Opisano też przypadek przewlekłego zapalenia wątroby, możliwie związanego z tabletkami ziołowymi zawierającymi korzeń łopianu i trzy inne rośliny ^[3]. Osoba ta przyjmowała jednocześnie inne preparaty ziołowe i kilka leków ^[3].

Czego nie stosować samodzielnie

Przy zbiorze korzeń łopianu można pomylić z korzeniami żywokostu lekarskiego i szczawiu tępolistnego ^[3]. Groźna jest pomyłka z pokrzykiem wilczą jagodą: herbatkę z korzenia łopianu wiązano z dwoma zatruciami atropiną, najpewniej z domieszki pokrzyku ^[3]. Łopian bywa też zanieczyszczony naparstnicą, co stanowi zagrożenie ^[13].

Dzieci i nastolatki

O stosowaniu korzenia łopianu u dzieci brak danych, choć nie przewiduje się działań niepożądanych ^[3].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Korzeń łopianu zawiera do 40% inuliny (rodzaj błonnika, w którym roślina gromadzi zapasy), do 12,5% białek, śluz, sole mineralne i do 0,2% olejku eterycznego ^[5][4]. Zawartość inuliny zależy od pory roku, a najbogatszy w nią jest korzeń jesienny ^[2]. Najwięcej lignanów (związków roślinnych, którym część autorów przypisuje główne działanie łopianu) zawierają owoce ^[2].

W piśmiennictwie podaje się odwar z 2–3 łyżek korzeni na 2 szklanki wody, gotowany 3–5 minut i przecedzony (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[5]. Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się 6–18 g suszonego korzenia dziennie, także w naparze lub odwarze (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[3].

W badaniu nad zapaleniem uchyłków chorzy pili 1,5 g herbaty z łopianu trzy razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), a grupa porównawcza nie dostawała nic ^[11]. Zapalenie uchyłków nawróciło u 10,6% osób pijących herbatę wobec 31,8% w grupie porównawczej ^[11]. Uczestnicy wiedzieli, do której grupy należą ^[11].

W badaniu z chorobą zwyrodnieniową kolan 36 osób w wieku 50–70 lat przez 42 dni piło trzy filiżanki dziennie herbaty z 2 g korzenia na 150 mL wody (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[12]. Grupa porównawcza piła samą przegotowaną wodę, a wszyscy dostawali paracetamol i glukozaminę ^[12]. W grupie pijącej herbatę spadły we krwi stężenia białka CRP i interleukiny 6 (wskaźników stanu zapalnego) oraz malondialdehydu (wskaźnika uszkodzeń przez wolne rodniki), a wzrosła ogólna zdolność krwi do ich neutralizowania ^[12].

U szczurów karmionych paszą z korzeniem łopianu przez co najmniej 120 dni nie zaobserwowano działania rakotwórczego ^[3]. W opisanym przypadku zapalenia wątroby osoba przyjmowała też werapamil (lek na nadciśnienie i serce), chlordiazepoksyd (lek uspokajający) i tyroksynę (hormon tarczycy) ^[3]. Niemiecka Komisja E uznała skuteczność łopianu za nieudowodnioną i nie zalecała jego leczniczego stosowania ^[10].