Mieszanka ziołowa: dlaczego zielarze łączyli kilka roślin naraz

Mieszanka ziołowa to zestaw kilku suszonych surowców roślinnych, z których przygotowuje się jeden napar albo odwar ^[1]. Dawne poradniki zielarskie zawierają wiele takich receptur: na kaszel, na trawienie, na nerwy i na sen ^[1][2][3]. Ciekawe jest to, dlaczego zielarze łączyli rośliny i co z tego wynika dla osoby, która pije gotową herbatkę.

Więcej niż jedno zioło

W dawnym piśmiennictwie zielarskim mieszankom na kaszel przypisywano lepsze działanie niż pojedynczym roślinom ^[4]. Tłumaczono to tym, że składniki wzajemnie się uzupełniają i wzmacniają ^[4]. Podobnie uzasadniano łączenie ziół wpływających na ten sam narząd, ale każde w inny sposób ^[4]. Takiej mieszance przypisywano działanie silniejsze i trwalsze niż jednej roślinie ^[4].

Są to poglądy zielarzy opisane w dawnych podręcznikach, a nie wyniki badań u ludzi ^[4].

Jak układa się recepturę

We współczesnej fitoterapii dobór ziół do receptury zaczyna się od ustalenia celu stosowania ^[5]. Następnie wybiera się zioła o potrzebnym działaniu, biorąc pod uwagę, na ile są sprawdzone i czy pasują do konkretnej osoby ^[5].

W wielu dawnych recepturach jeden składnik wyraźnie przeważa ilościowo nad pozostałymi ^[3]. W mieszance przeciwnerwicowej najwięcej jest liścia melisy i ziela krwawnika, a pozostałe rośliny dodaje się w mniejszych ilościach ^[3]. Niektóre receptury biorą nazwę od jednej rośliny, na przykład „mieszanka gorzka z bylicą piołun” albo „zioła żołądkowe z arcydzięglem” ^[2][6].

Część roślin powraca w zestawach o różnym przeznaczeniu ^[1][7]. Owoce anyżu i kopru włoskiego występują zarówno w mieszankach na kaszel, jak i na kurcze oraz wzdęcia ^[1][7].

Mieszanki na kaszel

Przy kaszlu w piśmiennictwie zielarskim opisywano kilka mieszanek wykrztuśnych, czyli ułatwiających odkrztuszanie ^[1]. Jedna z nich łączy między innymi kwiat dziewanny i ślazu, liść i korzeń prawoślazu, ziele (nadziemną część rośliny) tymianku, owoc anyżu i korzeń lukrecji ^[1]. Inna receptura, z owocem anyżu, zielem tymianku, kwiatem bzu czarnego i korzeniem prawoślazu, była przeznaczona na suchy kaszel i chrypkę ^[8]. Mieszankę z udziałem ziela miodunki, krwawnika i bluszczyka kurdybanka opisywano przy kaszlu, zapaleniu gardła i chrypce ^[9].

Ziele tymianku jest składnikiem gotowych mieszanek stosowanych w nieżytach dróg oddechowych ^[10]. Korzeń prawoślazu i liście babki lancetowatej również wchodzą w skład wielu gotowych mieszanek przeciwkaszlowych i wykrztuśnych ^[11].

Na trawienie i wzdęcia

Osobną grupę tworzą mieszanki żołądkowe, trawienne i wiatropędne, czyli ułatwiające pozbycie się gazów ^[10][4]. Mieszanka gorzka z zielem piołunu i tysiącznika, liściem bobrka, miętą, rumiankiem i kminkiem miała pobudzać wydzielanie soku żołądkowego, trawienie i apetyt ^[2]. W piśmiennictwie podaje się, by pić ją porcjami 30 minut przed jedzeniem ^[2].

Przy dolegliwościach trawiennych u osób starszych opisywano odwar z kłącza tataraku, owocu kminku, rumianku i liścia mięty pieprzowej ^[1]. Na kurcze i wzdęcia łączono owoce anyżu, kopru i kolendry z kwiatem rumianku, korzeniem goryczki i liśćmi bobrka ^[7]. Rumianek i mięta powtarzają się w wielu takich zestawach ^[1][4][2].

Na nerwy, sen i bolesne miesiączki

Mieszanka uspokajająca i nasenna łączyła między innymi liść melisy, kwiat rumianku, ziele dziurawca, szyszki chmielu i liść mięty ^[3]. Melisy i rumianku jest w niej najwięcej ^[3]. W piśmiennictwie podaje się, by napar wypić 2 godziny przed snem ^[3].

Mieszanka przeciwnerwicowa łączy melisę i krwawnik między innymi z korzeniem kozłka, korzeniem arcydzięgla i owocem kopru włoskiego ^[3]. Przy bolesnym miesiączkowaniu opisywano napar z rumianku, liścia mięty pieprzowej i korzenia kozłka ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się mu działanie uspokajające, rozkurczowe i przeciwzapalne ^[1].

Napar, odwar, gotowanie

Z mieszanek przygotowuje się napar, odwar albo macerat (wyciąg przygotowany na zimno) ^[1]. Gdy lekarz zapisuje mieszankę niepakowaną fabrycznie, ma obowiązek wyjaśnić, jak ją przygotować i przyjmować ^[1]. W wielu przepisach podaje się łyżkę albo łyżeczkę ziół na szklankę wody ^[1].

Przed gotowaniem surowce drobno się sieka i dokładnie miesza ^[4]. Dla mieszanki moczopędnej w piśmiennictwie podaje się gotowanie przez 10–15 minut ^[4].

W jednej recepturze na kaszel zioła najpierw moczy się w ciepłej wodzie, potem krótko gotuje pod przykryciem i cedzi po odstaniu ^[8]. Napar przy bolesnym miesiączkowaniu trzyma się pod przykryciem na parze przez 30 minut ^[1].

Gdy składniki się powtarzają

Ten sam surowiec bywa składnikiem wielu różnych gotowych mieszanek ^[10]. Owoc kminku wymienia się na przykład w mieszankach trawiennych, żółciopędnych i przeczyszczających ^[10]. Pijąc równolegle kilka gotowych herbatek, można więc przyjmować ten sam składnik z kilku źródeł ^[10].

Wiele mieszanek wspomagających odchudzanie figuruje w tym samym wykazie także wśród mieszanek przeczyszczających ^[10]. Ziele nawłoci wchodzi w skład wielu mieszanek moczopędnych ^[11].

Surowce zawierające antrazwiązki (substancje o działaniu przeczyszczającym) podaje się jako ziółka przeczyszczające ^[1]. Napary i odwary z takich surowców działają łagodniej niż wyizolowane pojedyncze związki ^[1]. Te pojedyncze związki często wywołują bolesne skurcze jelit ^[1].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Łacińskie słowo „species” oznaczało w farmakopealnych nazwach właśnie mieszankę ziół, na przykład Species laxantes, czyli ziółka przeczyszczające ^[1]. W wykazach mieszanek pojawiają się też Species digestivae i Species stomachicae wśród mieszanek trawiennych i żołądkowych ^[10]. Species expectorantes zalicza się do mieszanek wykrztuśnych, a Species diureticae do moczopędnych ^[10][11].

W mieszance uspokajającej i nasennej liścia melisy i kwiatu rumianku jest po 25 g, dziurawca i bylicy boże drzewko po 15 g, a chmielu i mięty po 10 g ^[3]. W mieszance gorzkiej pięć surowców występuje po 20 g, a owocu kminku jest 10 g ^[2]. Są to proporcje z tradycyjnych przepisów, a nie zalecenia ^[3][2].