Oman wielki – zapomniany korzeń dawnych aptek

Oman wielki (Inula helenium) to wysoka roślina z grubym, mięsistym kłączem, a jego korzeń był dawniej surowcem aptecznym ^[1][2]. Najczęściej sięgano po niego przy kaszlu i kłopotach z odkrztuszaniem, a także przy zaburzeniach trawienia ^[3][4]. Z korzenia omanu po raz pierwszy wyodrębniono też inulinę, której nazwa pochodzi właśnie od tej rośliny ^[5].

Roślina i jej nazwa

Łodyga omanu jest prosta, bruzdkowana i owłosiona, a według dawnego zielnika dorasta do 2 m ^[1]. Liście przy ziemi są wielkie, wyżej mniejsze, jajowate i zaostrzone, ząbkowane, pomarszczone i omszone od spodu ^[1]. Pod ziemią roślina ma grube, rozgałęzione kłącze, jasnobrunatne z zewnątrz i białawe w środku ^[1]. Oman należy do rodziny astrowatych, a na Podkarpaciu rośnie też pokrewny mu oman wierzbolistny ^[2].

W dawnym polskim zielnikarstwie roślinę nazywano „omanem wielkim czyli prawym” ^[1]. Korzeń omanu figurował jako surowiec apteczny już w Farmakopei Polskiej z 1817 r ^[2]. W Polsce korzeń pozyskuje się z upraw, a zbiera się go jesienią ^[6].

Z korzeniem omanu wiąże się też historia inuliny, czyli złożonego cukru zbudowanego z fruktozy, którego człowiek nie trawi ^[5]. Odkrył ją berliński aptekarz, który w 1804 roku wyodrębnił ją z korzeni omanu ^[5]. Nazwa tej substancji wywodzi się właśnie od omanu ^[5].

Korzeń na kaszel i oskrzela

W piśmiennictwie zielarskim korzeń omanu wymienia się najczęściej przy dolegliwościach górnych dróg oddechowych ^[3]. Stosowano go przy zapaleniu gardła, jamy ustnej i oskrzeli, przy uporczywym kaszlu i trudnym odkrztuszaniu ^[3][4]. Sięgano po niego także wtedy, gdy wydzielina zalegała i wysychała, a gardło było podrażnione i zaczerwienione ^[3]. Oman jest tradycyjnie uważany za środek wykrztuśny, czyli ułatwiający odkrztuszanie ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się wyciągowi z korzenia rozrzedzanie zalegającej wydzieliny i łagodzenie napadów kaszlu ^[4].

Korzeń często dodawano do mieszanek wykrztuśnych, m.in. z zielem tymianku, kwiatem pierwiosnka, kwiatem jasnoty białej i liściem szałwii ^[4]. Przy przeziębieniu i infekcjach dróg oddechowych wykorzystywano również kwiaty omanu ^[6]. W ujęciu medycyny chińskiej to kwiat, a nie korzeń, uznaje się za środek rozrzedzający flegmę ^[6].

W jednym badaniu dzieci z ostrym kaszlem dostawały syrop z miodem i wyciągami z kilku roślin, w tym z omanu ^[8]. Porównywano dzieci, które brały ten syrop, z dziećmi, które dostawały syrop bez składników czynnych ^[8]. U dzieci biorących syrop z ziołami kaszel był słabszy w dzień i w nocy oraz trwał krócej ^[8]. Badano jednak mieszankę, więc nie wiadomo, jaki udział w tym wyniku miał sam oman ^[8].

Gorzki korzeń na trawienie

Korzeń omanu stosowano też przy zaburzeniach trawienia: bólu brzucha, wzdęciach i niedoborze soków trawiennych ^[4]. Wyciągi z korzenia podawano niekiedy w nieżycie żołądka i jelit, przy nudnościach, wymiotach, a nawet biegunce ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się gorzkiemu smakowi korzenia lekkie pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i poprawę trawienia ^[4]. Inne źródło ocenia jednak, że to działanie goryczy ma małe znaczenie ^[3]. Napar pito przed jedzeniem dla pobudzenia trawienia, a po jedzeniu jako środek przeciw wzdęciom ^[4].

W piśmiennictwie zielarskim korzeniowi przypisuje się też słabe działanie przeciw robakom jelitowym ^[4]. Substancjom z korzenia przypisuje się również działanie bakteriobójcze ^[3]. W medycynie ludowej oman stosowano przy zapaleniu nerek i dróg moczowych, zwłaszcza pęcherza ^[3]. W tradycyjnej medycynie chińskiej wskazuje się go przy rozpierającym bólu w klatce piersiowej i nadbrzuszu, wymiotach i biegunce ^[9]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się też świeżo zmielony korzeń, jedzony sam lub z miodem, jako źródło inuliny i środek wspierający trawienie ^[2].

Napar, odwar i nalewka

W piśmiennictwie podaje się napar z łyżeczki rozdrobnionego suchego korzenia na szklankę wrzątku, parzony pod przykryciem ^[3]. Taki napar pito przy dolegliwościach trawiennych, nieżycie żołądka i nadmiernej fermentacji w jelitach ^[3]. Inny przepis mówi o łyżce korzenia na 1–1½ szklanki wody, pitej po łyżce między posiłkami jako środek wykrztuśny ^[4].

Odwar z korzenia, krótko gotowany pod przykryciem, stosowano zewnętrznie do obmywania skóry i okładów ^[3]. Korzeń wchodził też do mieszanki do obmywań razem z liściem szałwii, liściem babki i kwiatem rumianku ^[3]. W dawnym zielnikarstwie odwar polecano zewnętrznie na pryszcze, parchy i świerzb ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się też odwar z korzenia przy biegunce oraz napar przygotowywany na mleku ^[10][2].

Z korzenia sporządzano także nalewkę ^[9]. W piśmiennictwie zielarskim wspomina się ponadto o occie omanowym, któremu przypisuje się odstraszanie owadów ^[2]. Korzeń bywa też spalany jako kadzidło, samodzielnie albo w mieszankach ^[6].

Na co uważać

Korzeń omanu zawiera alantolakton, substancję znaną jako alergen kontaktowy, czyli wywołującą uczulenie przy kontakcie ze skórą ^[9]. Źródła zalecają unikanie omanu u osób uczulonych na rośliny astrowate, do których należy sam oman ^[9][2]. Dotyczy to także uczulenia na inne rośliny zawierające laktony seskwiterpenowe (grupa substancji, do której należy alantolakton) ^[9][3].

Opisano kobietę, u której maść do masażu z omanem wywołała uczuleniowe zapalenie skóry ^[11]. Rok wcześniej miała wyprysk na twarzy, gdy przyjmowała doustnie tabletki z wyciągiem z omanu ^[11].

Duże dawki lub przedawkowanie omanu mogą powodować nudności, wymioty, biegunkę, skurcze żołądka i wysypkę ^[9]. Przy przedawkowaniu opisywano też objawy porażenne ^[9]. Przetwory z korzenia w zalecanych dawkach uznaje się za nieszkodliwe ^[3]. Nie opisano interakcji omanu z lekami ^[9]. Nie oczekuje się, by korzeń wpływał na zdolność prowadzenia pojazdów ^[9].

W części piśmiennictwa oman wielki figuruje jako przeciwwskazany w ciąży ^[9]. Inne źródło podaje, że u niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód, ale badań na zwierzętach brak, więc danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[9]. W okresie karmienia piersią stosowanie korzenia jest zdecydowanie odradzane ze względu na zawartość alantolaktonu ^[9].

Dzieci i nastolatki

Brakuje danych o stosowaniu samego omanu u dzieci ^[9]. W jednym badaniu syrop z miodem i wyciągami z kilku roślin, w tym z omanu, był dobrze tolerowany przez 106 dzieci z ostrym kaszlem ^[8].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Korzeń omanu zawiera do 3,5% olejku eterycznego, a norma dla surowca aptecznego to co najmniej 1,8% ^[3]. Według Farmakopei Polskiej III korzeń powinien zawierać nie mniej niż 2% olejku eterycznego ^[2]. Główną część olejku stanowi helenina, mieszanina laktonów seskwiterpenowych: alantolaktonu, izoalantolaktonu i dihydroalantolaktonu ^[3]. Inulina stanowi według jednego źródła 43% korzenia, a według innego około 40–60% ^[3][5].

Związki czynne korzenia łatwo wchłaniają się z przewodu pokarmowego, trafiają do wątroby i częściowo przechodzą do żółci ^[3]. Do oskrzeli i płuc dociera tylko znikoma ich część, a niewielka ilość przenika do moczu ^[3]. Przeciwpasożytnicze działanie olejku, stwierdzone w badaniach laboratoryjnych, uznaje się za mało znaczące, bo laktony docierają do pasożytów w jelicie w zbyt małym stężeniu ^[3].

W badaniu laboratoryjnym wyciąg z omanu działał na wszystkie 200 badanych szczepów gronkowca złocistego pobranych od chorych ^[12]. Działał tak samo na szczepy oporne na antybiotyki, jak na wrażliwe ^[12]. Najmniejsze stężenie zabijające bakterie wynosiło 0,9–9,0 mg/ml ^[12]. Autorzy uważają, że roślina mogłaby w przyszłości uzupełniać zapobieganie zakażeniom gronkowcowym, ale to wynik z probówki, nie z badań u ludzi ^[12].

W badaniach na komórkach i na myszach alantolakton i izoalantolakton pobudzały wytwarzanie enzymów, które pomagają unieszkodliwiać szkodliwe substancje ^[13][14][15]. Autorzy uznali te substancje za warte dalszych badań nad zapobieganiem chorobom nowotworowym ^[13][15].

W badaniu u 106 dzieci z ostrym kaszlem przez 8 dni podawano syrop z miodem akacjowym i wyciągami z czterech roślin, w tym z omanu, a grupie porównawczej syrop bez składników czynnych ^[8]. Kaszel w dzień i w nocy szybciej słabł i trwał krócej u dzieci biorących syrop z ziołami ^[8]. Badano gotową mieszankę, a nie sam oman ^[8].

Dla dorosłych podaje się typowo 4,5–12 g/dobę suszonego korzenia lub w odwarze (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[9]. Dla nalewki 1:5 podaje się 9–15 ml/dobę (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[9]. Dla ekstraktu płynnego 1:2 podaje się 3–6 ml/dobę (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[9].