Okład z gorczycy i tartego chrzanu: babcine ciepło, które potrafi parzyć

Okład z gorczycy i papka z tartego chrzanu to dawne domowe sposoby rozgrzewania przy bólach stawów, mięśni i nerwobólach ^[1][2]. Obie rośliny pieką na skórze z tego samego powodu: po roztarciu i zwilżeniu uwalniają olejek gorczyczny ^[1][2]. Dawniej sięgano też po plastry gorczycowe, nazywane gorczycznikami, przy bólach mięśni, a nawet przy zapaleniu płuc ^[1].

Dlaczego pieką

Rozdrobnione nasiona gorczycy czarnej (Brassica nigra) po zwilżeniu letnią wodą uwalniają substancję, która jest głównym składnikiem olejku gorczycznego ^[1][3]. Ta substancja rozszerza drobne naczynia krwionośne pod skórą, dlatego skóra czerwienieje i silnie piecze ^[1][4]. Świeży korzeń chrzanu pospolitego (Armoracia rusticana) zawiera ten sam związek wyjściowy i po roztarciu też uwalnia olejek gorczycowy ^[2][5].

W piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się, że podrażnienie nerwów czucia w skórze zmniejsza odczuwanie bólu z głębiej położonych tkanek ^[6]. Przekrwienie skóry po gorczycy porównywano z dawnym stawianiem baniek ^[1].

Gorczyca: papka, kataplazm i gorczycznik

Tradycyjny okład z gorczycy czarnej robi się ze sproszkowanych nasion roztartych z letnią wodą na gęstą papkę ^[1][4]. Papkę rozkłada się na płótnie i przykłada na bolące miejsce, a po zdjęciu okładu skórę przemywa się wodą ^[1][4]. W piśmiennictwie podaje się, że u dorosłych taki okład trzyma się 5–10 minut ^[1][4].

Okłady z rozdrobnionych nasion gorczycy czarnej opisuje się przy bólach reumatycznych, zapaleniu korzonków nerwowych i nerwobólach korzonkowych ^[4][1]. Dawniej używano też gorczyczników, czyli papierowych plastrów pokrytych zmielonymi nasionami, które przed nałożeniem zwilżano ciepłą wodą ^[7][4]. Służyły pomocniczo przy bólach mięśni i zapaleniu ścięgien, a nawet przy zapaleniu płuc i zapaleniu opłucnej ^[4][1]. Przy suchym zapaleniu opłucnej opisywano kataplazm, czyli rozgrzewający okład z papki, przykładany na klatkę piersiową ^[6][4]. Synapizm, czyli zewnętrzny okład ze sproszkowanej gorczycy czarnej, przykładano dawniej także przy kolkach ^[8]. Do dawnych zastosowań olejków gorczycznych należało też rozgrzewanie kończyn po przemarznięciu zimą ^[7].

Gorczyca biała działa słabiej: jej rozdrobnione nasiona drażnią skórę, ale nie dają uczucia ciepła ani pieczenia ^[9][10]. Mimo to okłady z papki z jej nasion opisuje się przy nieżytach górnych dróg oddechowych, nerwobólach i bólach mięśni ^[10]. W medycynie ludowej przykładano też na bolące miejsca płócienne poduszeczki wypełnione całymi nasionami gorczycy białej ^[9][11].

Wyodrębnionego olejku gorczycznego nie nakłada się na skórę w czystej postaci, bo działa zbyt silnie ^[4][1]. Używano go tylko rozcieńczonego w spirytusie albo w maściach i mazidłach do wcierania przy nerwobólach i bólach reumatycznych ^[4][1].

Chrzan: tarta miazga pod ceratką

Do okładu z chrzanu używa się świeżego korzenia, drobno startego na miazgę ^[2][6]. Miazgę kładzie się na płótnie na bolące miejsce i przykrywa ceratką lub folią ^[6][2]. Okład zdejmuje się, gdy tylko skóra zacznie piec, a potem wyciera ją do sucha ^[6][2]. Gdy pieczenie utrzymuje się zbyt silnie, skórę smaruje się tłuszczem, na przykład oliwą ^[2].

Okład z chrzanu opisywano jako zabieg pomocniczy przy gośćcu (dawna nazwa chorób reumatycznych), bólach stawów i mięśni oraz nadwerężeniu ścięgien ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje mu się łagodzenie bólu, rozluźnianie przykurczów mięśni i zmniejszanie obrzęku przez drażnienie, przekrwienie i ciepło ^[2]. Wymienia się go też przy rwie kulszowej, zapaleniu korzonków nerwowych i bólach kolan w chorobie zwyrodnieniowej ^[2][6]. Dawniej świeży tarty chrzan przykładano także przy nerwobólach i stanach zapalnych tkanek miękkich ^[5].

Co pokazały badania

W jednym badaniu 60 osób starszych z chorobą zwyrodnieniową kolana codziennie przykładało na kolano plaster gorczycowy ^[12]. Po kilku dniach osoby te oceniały ból kolana jako słabszy niż przed rozpoczęciem badania ^[12]. Badanie nie miało grupy porównawczej, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[12]. Badano plaster z gatunku gorczycy, z którego również pozyskuje się nasiona gorczycy czarnej, a nie domowy okład z papki ^[12][13].

Oparzenia, pęcherze i inne ryzyka

Okład z gorczycy czarnej trzymany dłużej niż zalecany czas może wywołać pęcherze na skórze ^[1][4]. Nasiona gorczycy czarnej mogą uszkodzić skórę już po krótkim czasie, wywołując stan zapalny, a nawet martwicę (obumarcie) tkanek ^[4][1]. Na błony śluzowe działają jeszcze silniej ^[4][1]. Okład z chrzanu pozostawiony zbyt długo może wywołać zapalenie skóry, pęcherze i stany ropne ^[2]. Nierozcieńczony olejek gorczyczny wywołuje na skórze pęcherze i ogniska martwicy ^[1][7].

Stężone olejki gorczyczne, w tym z chrzanu, parzą skórę i błony śluzowe oraz wywołują łzawienie i obfity katar ^[7]. Mogą też podrażniać drogi oddechowe, aż do uczucia duszenia się i obrzęku błon śluzowych ^[7].

Opisano przypadek kobiety, która po rozgrzanym okładzie gorczycowym na klatkę piersiową, stosowanym po zapaleniu płuc, doznała oparzenia drugiego stopnia ^[14]. Autorzy opisu wskazują, że takie oparzenie może zostawić długotrwałe ciemne przebarwienia i przerośnięte blizny ^[14]. Inny opis dotyczy starszego mężczyzny z postępującym oparzeniem chemicznym nóg po nałożeniu na skórę mieszanki olejków, między innymi z gorczycy ^[15]. Autorzy przypominają, że pozornie niegroźne zioła stosowane na skórę bywają niebezpieczne, zwłaszcza u osób starszych i chorych na cukrzycę ^[15].

Kataplazmów z gorczycy czarnej nie stosuje się u chorych na cukrzycę, przy bardzo wrażliwej skórze, przy zmianach skórnych ani w gruźlicy płuc ^[6]. Okłady rozgrzewające i kąpiele z gorczycą mogą być niewskazane w dnie moczanowej, gdy staw jest już mocno zapalony i gorący ^[16].

Dzieci i nastolatki

W piśmiennictwie podaje się, że u dzieci okład z gorczycy czarnej trzyma się tylko 2–5 minut, czyli krócej niż u dorosłych ^[1][4]. Przekroczenie tego czasu może wywołać pęcherze na skórze ^[1].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Nasienie gorczycy czarnej zawiera do 7% synigryny (związku, z którego powstaje ostry olejek), a przy udziale enzymu i wody powstaje z niej izosiarkocyjanian allilu – główny składnik olejku gorczycznego ^[4][1]. Izosiarkocyjanianu allilu powstaje w nasionach 0,7–1,4% ^[1]. W korzeniu chrzanu zawartość synigryny wynosi ok. 0,2% ^[5]. Nasiona sprzedawane jako gorczyca czarna pozyskuje się z kilku gatunków, między innymi Brassica nigra i Brassica juncea ^[13].

W badaniu bez grupy porównawczej 60 osób starszych z chorobą zwyrodnieniową kolana przykładało plaster z Brassica juncea na 15 minut raz dziennie przez siedem dni (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[12]. Średni wynik w skali bólu spadł z 77,80 do 38,88 punktu ^[12]. Badano gotowy plaster gorczycowy, a nie domową papkę z nasion ani olejek ^[12].

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się przetworom z gorczycy stosowanym na skórę poprawę miejscowego krążenia i lepsze zaopatrzenie chorych tkanek w tlen ^[13][7]. Wyodrębniony olejek gorczyczny dawniej stosowano jako 2-procentowy roztwór w spirytusie, składnik mazideł do wcierania ^[1].