Porost islandzki: śluzowaty, gorzki i wcale nie mech

Porost islandzki, nazywany też tarczownicą islandzką albo „mchem islandzkim”, wcale nie jest mchem, tylko porostem ^[1][2]. Smakuje śluzowato i gorzko, a tradycyjnie stosowano go przy kaszlu, zapaleniu gardła i braku apetytu ^[3][4][5][6]. Bywał też jedzeniem: na Islandii mielono go na mąkę do chleba ^[7].

Porost, nie mech

Porost to organizm złożony z glonów i grzybów ^[1]. Tarczownica islandzka (Cetraria islandica) jest właśnie porostem, a surowcem zielarskim jest jej plecha (całe ciało porostu) ^[1][8]. Plecha jest skórzasta, od spodu biaława, a końce jej odcinków są kolczaste ^[7]. Porost nie ma kwiatów ^[7]. Nazwa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego tarczę, bo do tarczy podobne są jego owocnie (części, w których powstają zarodniki) ^[7].

Porosty z tego rodzaju rosną głównie na półkuli północnej: w Ameryce Północnej, Europie i Azji ^[8]. Im dalej na południe, tym wyżej w górach się go spotyka, na suchych, nasłonecznionych wzgórzach, wśród traw, mchów i wrzosu ^[7]. W Polsce podawano jego stanowiska m.in. w Karpatach i w borach sosnowych ^[7][1]. W Polsce jest objęty częściową ochroną, a surowiec pochodzi z importu ^[3]. Źródła podają, że nie powinno się go zbierać ze stanowisk naturalnych ^[1].

Śluz i gorycz w jednej plesze

Większą część plechy stanowią wielocukry (złożone cukry), m.in. lichenina i śluz ^[9][3][5]. Porost zawiera też niewielką ilość gorzkich kwasów porostowych oraz sole mineralne, w tym jod ^[5][9]. Jego smak opisuje się jako początkowo mdły, potem śluzowato-gorzki i lekko ściągający ^[7].

Śluz działa osłaniająco na błony śluzowe górnych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego ^[3][5]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się odwarowi łagodzenie stanu zapalnego i ułatwianie odkrztuszania zalegającej wydzieliny ^[9][5]. Gorzkim kwasom porostowym przypisuje się z kolei pobudzanie wydzielania soku żołądkowego, trawienia i apetytu ^[9][5].

Od kaszlu po apetyt: tradycja

W medycynie ludowej wielu krajów porost stosowano przy chorobach układu pokarmowego i oddechowego, jako odwary, nalewki i napary ^[8]. Tradycyjnie sięgano po niego przy kaszlu i zapaleniu oskrzeli ^[4]. Odwary podawano też przy zapaleniu gardła i jamy ustnej oraz nieżytach górnych dróg oddechowych ^[5][9][4]. Porost wchodził w skład mieszanek na kaszel, np. z korzeniem prawoślazu, kwiatem dziewanny, owocem kopru włoskiego i anyżu ^[6].

Druga grupa zastosowań dotyczyła trawienia: braku apetytu, niedokwaśności (zbyt małej ilości kwasu w żołądku) i zaburzeń trawienia ^[5][9][6]. Podawano go także przy skłonności do wymiotów i nadmiernym poceniu ^[5][9]. Sięgano po niego również przy osłabieniu po ciężkich chorobach lub operacjach ^[5]. Dawniej dodawano go pomocniczo do leczenia gruźlicy lekami, by łagodzić kaszel, ograniczać pocenie i chronić żołądek ^[6][5].

Najczęściej przygotowywano odwar, czyli wyciąg gotowany w wodzie ^[9]. Opisywano też odwar zagęszczony, gotowany powoli bez przykrycia, aż część wody odparuje ^[9][5]. Przy zapaleniu przełyku polecano galaretkę: porost gotowano, aż odparowała połowa wody, i zostawiano do zastygnięcia ^[6].

Chleb z porostu i sposoby na gorycz

Porost islandzki był nie tylko surowcem leczniczym, lecz miał też duże znaczenie jako pożywienie ^[8]. Na Islandii mielono go na mąkę, z której pieczono chleb i przygotowywano kaszę ^[7]. Zbierano go nawet spod śniegu, oczyszczano z ziemi i igieł, a potem suszono w przewiewie ^[7].

Przeszkodą był gorzki smak plechy ^[3]. W dawnym przepisie świeży porost zagotowywano z potażem (dawną substancją otrzymywaną z popiołu), odlewano gorzką wodę, płukano go i gotowano ponownie ^[7]. Do takiej herbaty dodawano trochę lukrecji i anyżu, a słodzono ją miodem albo cukrem ^[7]. Gotowanie, szczególnie długie, usuwa gorycz, ale razem z nią znika działanie pobudzające wydzielanie soku żołądkowego ^[9]. Opisuje się też przepłukanie porostu zimną wodą, które zmniejsza gorycz, a zachowuje śluz ^[1]. Inny sposób polega na odlaniu pierwszego naparu po 2–3 minutach i ponownym zalaniu porostu ^[1].

Pastylki w badaniu

Pastylki z porostem islandzkim zbadano u 61 osób po operacji przegrody nosa ^[2]. Po takim zabiegu nos jest zatkany opatrunkiem, więc chorzy oddychają ustami, co wysusza i podrażnia jamę ustną i gardło ^[2]. Pacjenci ssali pastylki przez pierwsze dni po operacji ^[2]. Badacze oceniali m.in. suchość i zapalenie błony śluzowej, nalot na języku, chrypkę i ból gardła, a według nich te zmiany zmniejszały się w czasie stosowania pastylek ^[2].

Porównywano trzy grupy, które dostawały pastylki z różną ilością porostu, a wyniki tych grup były podobne ^[2]. Nie było jednak grupy, która nie dostawała porostu, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[2]. Autorzy nie odnotowali u badanych działań niepożądanych ani interakcji z lekami ^[2]. Uznali pastylki za rozsądną możliwość przy podrażnieniu błony śluzowej po operacjach nosa, po intubacji (wprowadzeniu rurki do tchawicy przy znieczuleniu) i przy prostych infekcjach gardła ^[2]. To wynik jednego badania konkretnych pastylek, a nie każdego produktu z porostu ^[2].

Na co uważać

Porost islandzki jest przeciwwskazany przy wrzodach żołądka i dwunastnicy ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się to tym, że gorzkie składniki nasilają wydzielanie soków trawiennych i kwasu solnego, co może drażnić wrzody ^[1]. Inne, starsze źródła wymieniały natomiast odwary z porostu wśród środków osłaniających przy chorobie wrzodowej ^[5][9]. Duże dawki odwaru zmniejszają ruchliwość jelit i obniżają wrażliwość na bodźce ^[9].

Porosty nie mają warstwy ochronnej i są wystawione na zanieczyszczenia z powietrza, w tym metale ciężkie ^[10]. W badaniu próbek suszonego porostu z europejskiego rynku w odwarach było znacznie mniej takich pierwiastków niż w samym suszu ^[10]. Ich poziom w odwarach autorzy ocenili jako znikome zagrożenie dla zdrowia ^[10]. Różnice między surowcem od różnych dostawców przestawały być widoczne w odwarach ^[10]. Dostępny surowiec sprowadza się z krajów skandynawskich, gdzie porost rośnie liczniej, a środowisko jest mniej zanieczyszczone ^[1].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Plecha zawiera do 4% kwasów porostowych (gorzkich związków typowych dla porostów), m.in. fumaroprotocetrarowego, protolichesterynowego i usninowego ^[9][5]. Wielocukry stanowią według jednego źródła ponad 50% plechy, a według innego do 70%; najważniejsze to lichenina i izolichenina ^[3][5]. Wymienia się też polimery glukozy i kwasu glukuronowego, galaktomannany oraz sole mineralne, w tym jod ^[3][5]. Do głównych składników czynnych zalicza się gorzką cetrarynę (kwas cetrarynowy) oraz kwasy porostowe ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się kwasom porostowym hamowanie rozwoju wielu bakterii i prątków gruźlicy ^[9][5].

W badaniu na ludzkich komórkach odpornościowych wodny wyciąg zmieniał wydzielanie substancji sygnałowych w stronę przeciwzapalną, głównie za sprawą licheniny ^[11]. U szczurów z wywołanym zapaleniem stawów wyciąg wstrzykiwany pod skórę zmniejszał zapalenie, a autorzy sugerują działanie przeciwzapalne ^[11].

W badaniu pastylek uczestniczyło 61 osób po operacji przegrody nosa, a porównywano trzy ilości porostu, bez grupy, która nie dostawała porostu ^[2]. Pastylki ssano od pierwszego do piątego dnia po operacji ^[2]. Wyniki trzech grup się nie różniły, a ewentualne różnice mogły być przypadkowe ^[2]. Autorzy uznali za wystarczające 0,48 g porostu na dobę w 10 pastylkach (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[2].

W badaniu zanieczyszczeń sprawdzono 14 próbek suszu, mierząc m.in. arsen, kadm, kobalt, miedź, nikiel, ołów i cynk ^[10]. Przechodzenie pierwiastków z suszu do odwaru zależało od pierwiastka: od 2% dla miedzi do 95% dla cynku ^[10].