Rozmaryn – zioło pamięci z kuchni, ogródka i dawnych wcierek

Rozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis) to aromatyczny krzew, którego liście trafiają do kuchni, do naparów i do wcierek ^[1][2][3][4]. Od dawna nazywa się go ziołem pamięci ^[5]. Niewielkie badania u ludzi sprawdzały ten dawny przydomek, a także olejek rozmarynowy przy przerzedzaniu się włosów, z ciekawymi, choć wstępnymi wynikami ^[6][7][8].

Krzew z kuchni i ogródka

Rozmaryn rośnie jako krzew, który w cieplejszych krajach, na przykład w Bułgarii, tworzy okazałe okazy ^[1]. W kuchni jest typowym składnikiem ziół prowansalskich, obok cząbru, majeranku, tymianku i oregano ^[2]. Młode krzewy rozmarynu mogą wymarzać ^[2].

W zielarstwie używa się przede wszystkim liści, które zawierają olejek eteryczny (lotną, pachnącą mieszaninę substancji) ^[3]. Liść jest też częstym składnikiem mieszanek ziołowych żółciopędnych, rozkurczowych, moczopędnych i uspokajających ^[3].

Napar na trawienie, wcierka na krążenie

W piśmiennictwie zielarskim napar z liści stosuje się przy skurczach jelit, dróg żółciowych i moczowych oraz przy lekkich zaburzeniach trawienia ^[3]. Liściom przypisuje się pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i żółci oraz działanie moczopędne ^[3]. W piśmiennictwie podaje się łyżkę liści na szklankę gorącej wody, a taki napar nadaje się też do okładów ^[3].

W fitoterapii rozmaryn bywa stosowany dla poprawy krążenia, także krążenia w mózgu ^[9]. W zachodniej tradycji zielarskiej sięgano po niego przy osłabieniu, niewydolności krążenia i przygnębieniu związanym ze stresem ^[10].

Zewnętrznie liść stosuje się przy bólach mięśni i niewielkim osłabieniu krążenia obwodowego (w dłoniach i stopach) ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje mu się rozszerzanie drobnych naczyń w skórze, co daje jej łagodne przekrwienie ^[3]. Dawniej z suszonych liści i spirytusu robiono spirytus rozmarynowy, którym nacierano ciało, także przy porażeniach ^[4].

Zapach, który ma pomagać pamięci

W jednym badaniu 144 zdrowe osoby rozwiązywały testy pamięci i uwagi w pokoju pachnącym olejkiem rozmarynowym, lawendowym albo bez zapachu ^[7]. Przy zapachu rozmarynu ogólna jakość zapamiętywania była lepsza niż bez zapachu ^[7]. Jednocześnie tempo przypominania sobie było wolniejsze niż bez zapachu ^[7]. Po testach osoby z pokoju z rozmarynem czuły się bardziej czujne niż pozostałe ^[7].

W innym, krótkim badaniu 28 starszych osób przyjmowało kilka różnych dawek sproszkowanego suszonego liścia albo placebo (preparat bez zioła) ^[6]. Najmniejsza dawka, najbliższa ilości zjadanej w potrawach, przyspieszała przypominanie sobie w porównaniu z placebo ^[6]. Największa dawka działała odwrotnie, a w innych testach także pojawiały się niekorzystne zmiany ^[6].

W badaniu ze studentami porównywano osoby, które przez miesiąc przyjmowały rozmaryn doustnie, z osobami, które dostawały placebo ^[11]. W tym jednym badaniu u osób biorących rozmaryn poprawiła się pamięć, zmniejszył się niepokój i przygnębienie, a sen był lepszej jakości ^[11]. To pojedyncze, niewielkie badania, a ich wyniki nie zawsze wskazują w tym samym kierunku ^[6][7].

Olejek rozmarynowy a łysienie androgenowe

Łysienie androgenowe to częsta, zależna od hormonów postać stopniowego przerzedzania się włosów. W jednym badaniu osoby z takim łysieniem przez 6 miesięcy stosowały olejek rozmarynowy albo minoksydyl (lek na łysienie nakładany na skórę głowy) ^[8].

Po 3 miesiącach w żadnej grupie nie zauważono wyraźnej zmiany liczby włosów ^[8]. Po pół roku w obu grupach włosów było więcej niż na początku, a grupy nie różniły się między sobą ^[8]. Swędzenie skóry głowy pojawiało się w obu grupach, ale częściej przy minoksydylu ^[8].

W badaniu nie było grupy bez żadnego leczenia, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[8]. Wynik dotyczy olejku rozmarynowego badanego w tym jednym badaniu, a nie dowolnego kosmetyku z rozmarynem ^[8].

Olejek i olej do nacierania

Dawniej olejkiem rozmarynowym nacierano ciało przy porażeniach i osłabieniu, a także dodawano go do maści i wonnych kąpieli ^[4]. W praktyce zielarskiej olej rozmarynowy stosuje się do nacierania skóry przy bolesności mięśni i dolegliwościach reumatycznych ^[2][3].

Taki olej to macerat (wyciąg w oleju): suchy rozmaryn zalewa się mniej więcej dziesięciokrotną ilością oleju ^[2]. Nie jest to to samo co olejek eteryczny, czyli lotne, pachnące składniki wydobyte z liści ^[2][3].

Przed nałożeniem olejków eterycznych na skórę zaleca się sprawdzenie, czy nie wywołują uczulenia, oraz rozcieńczenie ich w zwykłym oleju ^[2]. Zbyt duża ilość olejku może poparzyć skórę ^[2].

Na co uważać

Rozmaryn uchodzi za przeciwwskazany w ciąży, prawdopodobnie z powodu olejku eterycznego ^[10]. W medycynie ludowej duże dawki liścia stosowano jako środek poronny i do wywoływania miesiączki ^[3]. Wyników badań naparów, w których jest mało olejku, nie można wprost odnosić do preparatów bogatych w olejek ^[10].

Liść rozmarynu ocenia się jako zgodny z karmieniem piersią ^[10]. Olejek eteryczny z liścia może jednak przenikać do mleka i działać wiatropędnie (przeciw wzdęciom) na karmione dziecko ^[10].

Opisywano zapalenie warg wywołane alergią kontaktową na olejek rozmarynowy ^[10]. Po kontakcie z liściem występowało też swędzące zapalenie skóry z pęcherzykami ^[10]. Uczulenie wywoływał także wyciąg z rozmarynu, choć zdarza się to rzadko ^[10].

Rozmaryn, podobnie jak mięta czy rumianek, jest bogaty w polifenole (grupę roślinnych związków), które utrudniają wchłanianie żelaza z pożywienia ^[12][10]. Przy niedokrwistości i przyjmowaniu żelaza źródła zalecają, by nie przyjmować rozmarynu razem z posiłkami ani z preparatami żelaza ^[10][12].

Spożycie dużych ilości rozmarynu powodowało zatrucia u ludzi, ale nie udokumentowano, przy jakiej dawce ^[10].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Liść zawiera do 2,5% olejku eterycznego, w którym cyneol (główny składnik zapachowy) stanowi ok. 30%, a także flawonoidy, kwas rozmarynowy, garbnik i goryczkę ^[3]. Kwas rozmarynowy po raz pierwszy wykryto i opisano właśnie w rozmarynie, choć szałwia lekarska może go zawierać więcej ^[2].

W badaniu zapachowym 144 osoby podzielono na trzy grupy, a uczestnikom do końca nie zdradzono celu badania, by ich oczekiwania nie wpłynęły na wyniki ^[7]. W badaniu u 28 osób w średnim wieku 75 lat każdy uczestnik dostawał kolejno placebo i cztery dawki sproszkowanego liścia, z 7 dniami przerwy między wizytami ^[6]. Dawka 750 mg (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przyspieszała przypominanie, a dawka 6000 mg (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) je spowalniała ^[6]. W badaniu ze studentami 68 osób przyjmowało 500 mg rozmarynu dwa razy dziennie przez miesiąc (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo placebo ^[11]. Wśród ocen snu nie poprawiły się czas zasypiania i długość snu ^[11].

W badaniu nad łysieniem 50 osób stosowało olejek rozmarynowy, a 50 osób minoksydyl 2%, a liczbę włosów oceniano na specjalistycznych zdjęciach skóry głowy ^[8]. Częstość suchych i przetłuszczających się włosów oraz łupieżu nie zmieniła się w żadnej grupie ^[8].

Przegląd wielu badań na zwierzętach, z 15 pracami w analizie liczbowej, wskazał, że rozmaryn poprawiał wyniki testów pamięci u zwierząt zdrowych i z zaburzeniami ^[5]. Wyniki poszczególnych badań bardzo się jednak różniły, a przyczyny tych różnic nie udało się wyjaśnić ^[5].

U zdrowych kobiet wyciąg z rozmarynu bogaty w polifenole (8,2% polifenoli), zjedzony z posiłkiem, zmniejszał wchłanianie żelaza niehemowego (postaci przeważającej w pokarmach roślinnych) ^[10]. Przy ograniczonym stosowaniu liścia u kobiet w ciąży nie zauważono częstszych wad rozwojowych, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[10]. Możliwe szkodliwe działanie olejku na zarodek przypisuje się głównie kamforze, choć u ciężarnych szczurów i królików kamfora podawana doustnie nie wywoływała wad rozwojowych ^[10]. W piśmiennictwie podaje się dla dorosłych 6–12 g suszonego liścia na dzień, także w postaci naparu (opis ze źródeł, nie zalecenie) ^[10].