Saponiny – rośliny, które pienią się w wodzie, i ich ciemna strona

Saponiny to substancje roślinne, których roztwory w wodzie pienią się podobnie jak mydło ^[1][2]. Zawierają je między innymi mydlnica, pierwiosnek, lukrecja i kasztanowiec, a wyciągi z roślin saponinowych stosuje się jako środki wykrztuśne ^[2]. Saponiny są też łagodnymi środkami myjącymi, którymi można myć włosy i skórę ^[3].

Co to są saponiny

Nazwa saponin pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego mydło. Saponiny to duże cząsteczki złożone z cukrów i części niecukrowej, szeroko rozpowszechnione w świecie roślin ^[1]. Obniżają napięcie powierzchniowe cieczy i rozbijają tłuszcz na drobne kropelki, dlatego ich wodne roztwory się pienią ^[1]. Są łagodnymi detergentami (środkami myjącymi) i mogą służyć do mycia włosów i skóry ^[3].

W kontakcie z krwią saponiny rozpuszczają błony czerwonych krwinek, co nazywa się hemolizą ^[2][3]. Są znacznie bardziej toksyczne podane do żyły niż przyjęte doustnie ^[3].

Preparaty roślinne z saponinami stosuje się głównie w niespecyficznych (bez jednej określonej przyczyny) chorobach górnych dróg oddechowych ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się to tak: saponiny w małych dawkach drażnią zakończenia nerwowe w żołądku i wywołują lekkie nudności ^[1]. Odruchowo w oskrzelach powstaje wtedy więcej wodnistego śluzu, który rozmiękcza zalegającą wydzielinę i ułatwia jej odkrztuszenie ^[1]. Saponiny łagodnie drażnią też śluzówkę gardła i pobudzają ruch rzęsek, które przesuwają śluz ku górze ^[2].

Przypisuje się im także zwiększanie wydzielania żółci oraz soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego ^[1]. Zioła z saponinami mają ułatwiać rozbijanie tłuszczów i przyswajanie witamin, wapnia, żelaza oraz leków przyjmowanych doustnie ^[1].

Mydlnica – roślina od mydła

Mydlnica lekarska (Saponaria officinalis) ma korzeń bardzo bogaty w saponiny ^[1][2]. W piśmiennictwie zielarskim odwarowi z korzenia mydlnicy przypisuje się działanie wykrztuśne, moczopędne i żółciopędne ^[1]. Jego saponiny mają pobudzać wydzielanie śluzu w gardle i oskrzelach, upłynniać zalegającą wydzielinę i ułatwiać odkrztuszanie ^[4][5].

Wodne wyciągi z korzenia mają też ułatwiać wchłanianie w jelitach składników pożywienia i leków ^[5][4]. Według polskich badań z 1976 roku wyciągi z mydlnicy podane doustnie działały przeciwobrzękowo i przeciwbólowo, podobnie jak wyciągi z kasztanowca ^[5].

Wyciągi z korzenia mydlnicy drażnią błony śluzowe jamy ustnej, gardła i przewodu pokarmowego ^[5][4]. Duże dawki silnie drażnią żołądek i jelita, wywołując nudności, wymioty i biegunkę ^[5]. Korzeń mydlnicy jest przeciwwskazany przy krwawieniach z przewodu pokarmowego oraz w ostrych nieżytach żołądka lub jelit ^[4][5]. Nie stosuje się go też bezpośrednio po operacjach jelit, dróg żółciowych i dróg moczowych ^[4].

Pierwiosnek – korzeń na uporczywy kaszel

Działanie korzenia pierwiosnka lekarskiego (Primula officinalis) zależy od zawartych w nim saponin ^[1][2]. Przetwory z pierwiosnka stosuje się jako środek wykrztuśny przy zapaleniu gardła, krtani i oskrzeli, zwłaszcza z uporczywym, męczącym suchym kaszlem ^[6]. Pomocniczo sięga się po nie także w astmie oskrzelowej ^[6]. Wyciągi z korzenia działają wykrztuśnie i upłynniają wydzielinę w sposób typowy dla saponin ^[7]. Tłumaczy się to podrażnieniem nerwów w żołądku, które odruchowo pobudza wydzielanie rzadkiego śluzu w oskrzelach ^[6].

Korzeń pierwiosnka uchodzi za silniejszy środek wykrztuśny niż korzeń mydlnicy ^[7]. Kwiat działa podobnie jak korzeń, ale wyraźnie łagodniej i słabiej drażni górne drogi oddechowe ^[7][6].

Wyciągi z tymianku i pierwiosnka często łączy się w jednym leku na kaszel ^[8]. W opracowaniu takiego leku z dodatkiem tymolu (składnika olejku tymiankowego) jego skuteczność przy kaszlu w infekcjach dróg oddechowych oceniono jako porównywalną z ambroksolem (syntetycznym lekiem wykrztuśnym) ^[8]. Wynik dotyczy tej mieszanki, a nie samego pierwiosnka ^[8].

Dawki wyciągów z pierwiosnka znacznie większe od leczniczych silnie drażnią żołądek i jelita, wywołując nudności, wymioty lub biegunkę ^[6]. Czasem mogą też wywołać uczulenie ^[6].

Lukrecja – słodki korzeń z saponinami

Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra) to wieloletnia roślina z rejonu Morza Śródziemnego i Azji, której korzeń zawiera saponiny ^[9][2]. Dawniej preparaty z lukrecji opisywano jako środek rozrzedzający zalegający śluz w drogach oddechowych i łagodzący kaszel ^[9]. Odwar z korzenia podawano przy kaszlu, przeziębieniu i zaparciu ^[9]. Lukrecję tradycyjnie stosuje się też w chorobach przewodu pokarmowego, m.in. w nieżycie i chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy ^[10]. Przypisuje się jej działanie przeciwzapalne na błonę śluzową żołądka i jelit ^[10].

Lukrecja jest przeciwwskazana przy obrzękach i niewydolności serca ^[11]. Przy digoksynie (leku na niewydolność serca) i innych glikozydach nasercowych zaleca się ostrożność ze względu na ryzyko zbyt niskiego poziomu potasu ^[11]. W piśmiennictwie zielarskim długotrwałe stosowanie lukrecji uznaje się za przeciwwskazane m.in. przy nadciśnieniu, niewydolności nerek lub wątroby i niskim poziomie potasu ^[9]. Według tego piśmiennictwa nadużywanie lukrecji może prowadzić do rozpadu mięśni z powodu niedoboru potasu ^[12].

Kasztanowiec – nasiona na ciężkie nogi

Nasiona kasztanowca zwyczajnego (Aesculus hippocastanum) zawierają saponiny, m.in. escynę ^[13][2]. W piśmiennictwie zielarskim przetworom z kasztanowca przypisuje się uszczelnianie ścian drobnych naczyń krwionośnych i zmniejszanie ich kruchości ^[14]. Kasztanowcowi przypisuje się też właściwości wykrztuśne, związane z saponinami ^[15].

Przewlekła niewydolność żylna to stan, w którym krew gorzej odpływa żyłami z nóg, co daje uczucie ciężkich, obrzękniętych nóg. Według przeglądu wielu badań wyciągi z nasion kasztanowca łagodzą odczuwane objawy tej dolegliwości i zmniejszają objawy mierzalne przez lekarza ^[16]. Ten sam przegląd zaznacza, że wciąż pozostają niepewności, które nie pozwalają na bezwarunkowe zalecenia ^[16]. W zestawieniu pięciu badań jednego specjalnego wyciągu ze świeżych nasion zmniejszał się obrzęk podudzi, a ból, ciężkość i swędzenie nóg słabły ^[17]. Wynik dotyczy tego konkretnego preparatu, a nie każdego produktu z kasztanowca ^[17]. Żel z escyną stosowany na skórę opisuje się jako skuteczny przy dolegliwościach żylnych i drobnych naczyń ^[18].

Saponiny kasztanowca mogą u wrażliwych osób powodować zgagę i wymioty ^[19]. Źródła opisują podawanie ich w tabletkach rozpuszczających się dopiero w jelitach albo razem z posiłkami ^[19]. Preparatów z nasion nie stosuje się na uszkodzoną lub owrzodzoną skórę, bo saponiny ją drażnią ^[18]. Opisano przypadek uszkodzenia wątroby po wstrzyknięciu do mięśnia produktu z wyciągiem z kasztanowca ^[18]. Opisano też ostrą niewydolność nerek po leczeniu escyną, prawdopodobnie podawaną do żyły, razem z gentamicyną (antybiotykiem) ^[18].

Na co uważać

Saponiny drażnią błony śluzowe przewodu pokarmowego i mogą powodować cofanie się treści żołądka, wymioty i biegunkę ^[3]. Duże dawki przyjęte doustnie mogą wywołać nawet krwotoczne zapalenie jelit ^[1]. Stosowanie saponin może być niewskazane w niektórych podrażnieniach górnego odcinka przewodu pokarmowego ^[15].

Zdrowa błona śluzowa jelit stanowi barierę, więc połknięte saponiny wchłaniają się tylko częściowo ^[1]. Normalne spożycie większości saponin nie jest dla ludzi toksyczne ^[3]. Przy uszkodzonej błonie śluzowej, np. w chorobie wrzodowej, ostrym zapaleniu lub po zranieniu, saponiny mogą przedostać się do krwi i spowodować zatrucie ^[2][1].

Po wstrzyknięciu saponiny masowo niszczą czerwone krwinki, co prowadzi do niedokrwistości i ciężkiego uszkodzenia szpiku ^[1]. Wstrzyknięte pod skórę lub do mięśnia wywołują stany zapalne, ropienie i bolesną martwicę tkanek ^[1]. Toksyczna dawka podana do żyły może uszkodzić nerki przez barwnik uwolniony z rozpadłych krwinek ^[3].

Część saponin silnie niszczy krwinki i jest silnie toksyczna, inne działają słabo i są mało toksyczne ^[1]. Już małe dawki saponin wywołują lekkie nudności, a duże – wymioty i biegunkę ^[1]. Saponiny mogą utrudniać wchłanianie drobnych składników pożywienia, a zarazem ułatwiać wchłanianie leków przyjmowanych doustnie ^[3][1]. Nawet w piśmiennictwie zielarskim przy odwarze z korzenia mydlnicy zaleca się zmniejszenie dawki, gdy pojawią się nudności ^[20].

U niewielu kobiet w ciąży stosujących nasiona kasztanowca nie zauważono szkód, ale badania na zwierzętach wykazały szkody o niepewnym znaczeniu dla ludzi ^[18]. Długotrwałe stosowanie lukrecji w ciąży i podczas karmienia piersią piśmiennictwo zielarskie uznaje za przeciwwskazane ^[9].

Dzieci i nastolatki

Kontakt z lukrecją przed urodzeniem może niekorzystnie wpływać na rozwój dziecka, m.in. na pamięć i zachowanie ^[11]. Dawniej odwarem z lukrecji robiono dzieciom okłady na brzuch, by pobudzić wypróżnienie ^[9].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Saponiny dzieli się na sterydowe i trójterpenowe; trójterpenowe zawierają m.in. kasztanowiec, lukrecja, mydlnica i pierwiosnek ^[2][1]. Korzeń mydlnicy zawiera około 20% połączeń saponinowych, korzeń pierwiosnka 5–10% saponin, a korzeń lukrecji 2–15% saponin trójterpenowych ^[1][9]. Nasiona i owoce kasztanowca zawierają powyżej 4% saponin ^[13]. Część saponin trójterpenowych ma właściwości przeciwbakteryjne ^[1].

Toksyczność saponin dla tkanek rośnie wraz z ich zdolnością do niszczenia krwinek ^[1]. Bardzo duże wstrzyknięte dawki najpierw pobudzają, a potem porażają ośrodki mózgu i rdzenia, mięsień sercowy i na końcu ośrodek oddechowy ^[1]. Według nowszych badań saponiny nie działają moczopędnie, a nawet w niewielkim stopniu zmniejszają ilość wydalanego moczu ^[1].

W otwartym badaniu, bez grupy porównawczej, 87 pacjentów z przewlekłą niewydolnością żylną przyjmowało tabletki ze 100 mg escyny dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[18]. 57 osób zgłosiło 91 działań niepożądanych, wszystkie łagodne, a tylko cztery uznano za związane z preparatem ^[18]. W latach 1968–1989 zgłoszono tylko 15 przypadków istotnych działań niepożądanych na prawie 900 milionów dawek standaryzowanego wyciągu z nasion kasztanowca ^[18].

U zdrowych ochotników suchy wyciąg wodny z korzenia lukrecji, dostarczający 108 lub 217 mg glicyryzyny (słodkiej saponiny lukrecji) dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), przez 4 tygodnie nie wywoływał wyraźnych działań ^[21][9]. W badaniach na komórkach bogate w saponiny frakcje z mydlnicy hamowały wzrost jednego z chorobotwórczych drożdżaków i tworzenie przez niego ochronnej warstwy ^[22].