Wrzos: fioletowa jesień, miód wrzosowy i napar z kwiatów

Fioletowe wrzosowiska to jeden z najbardziej rozpoznawalnych widoków przełomu lata i jesieni. Wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris) to roślina, która radzi sobie na trudnych, ubogich glebach i daje pszczołom obfity nektar ^[1]. W zielarstwie sięga się po jego kwiaty, najczęściej przy zapaleniach dróg moczowych ^[2][3].

Roślina wrzosowisk

Wrzos rośnie przede wszystkim w Europie, najczęściej na kwaśnych glebach w rejonach podgórskich ^[4]. W wielu krajach jest też uprawiany ^[4]. Z Europy rozprzestrzenił się do Azji, Ameryki Północnej, Australii i Nowej Zelandii, gdzie bywa traktowany jako roślina inwazyjna ^[1]. Ponieważ znosi surowe warunki glebowe i pogodowe, dziś uznaje się go za roślinę o dużej wartości dla ochrony przyrody ^[1].

Wrzos jest bardzo dobrym źródłem nektaru dla pszczół miodnych, a z ich pracy powstaje miód wrzosowy ^[1]. Naukowcy porównują substancje obecne w roślinie i w miodzie, by lepiej zrozumieć, co może dawać spożywanie produktów z wrzosu ^[1].

Zbiór i dawne pożytki

Surowcem zielarskim są kwiaty wrzosu albo ziele (nadziemna część rośliny) razem z kwiatami ^[3][2]. Większość dawnych przepisów zielarskich opiera się na samych kwiatach ^[2][5].

Wrzos zbierano nie tylko do naparów. Dawniej służył jako ściółka dla zwierząt i jako dodatek wzmacniający niewypalane konstrukcje z gliny ^[6].

Tradycja: drogi moczowe, kamica i reumatyzm

Kwiat wrzosu stosuje się tradycyjnie pomocniczo w stanach zapalnych układu moczowego ^[3][2]. W piśmiennictwie zielarskim wymienia się tu zapalenie pęcherza moczowego, zapalenie miedniczek nerkowych i zapalenie kłębuszków nerkowych ^[5]. Wrzos podawano też pomocniczo w kamicy moczowej oraz zapobiegawczo, gdy groziło jej powstanie ^[5][2].

Przetworom z kwiatów przypisuje się zwiększanie ilości wydalanego moczu oraz lekkie działanie rozkurczowe ^[2][3]. Działanie przeciwbakteryjne w drogach moczowych opisuje się jako słabe i zależne od tego, czy mocz ma odczyn zasadowy ^[5][2][3].

Wrzos stosuje się także pomocniczo w chorobach reumatycznych ^[3]. Jako środek wspomagający wymienia się go przy przewlekłym postępującym gośćcu (dawna nazwa reumatoidalnego zapalenia stawów) i przy skazie moczanowej (skłonności do odkładania się kwasu moczowego) ^[5].

Napar z kwiatów podawano również przy nieżycie żołądka i jelit, łagodnych biegunkach i braku apetytu ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się wrzosowi lekkie pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i ułatwianie trawienia ^[5][3].

Wrzos rzadko stosowano samodzielnie, bo uważano, że najlepiej działa w mieszankach z ziołami o podobnym działaniu ^[2][5]. W mieszankach moczopędnych łączono go np. z kwiatem chabra bławatka, kwiatem wiązówki, liściem brzozy i zielem połonicznika ^[2][5].

Napar i odwar z kwiatów

Napar z kwiatów wrzosu tradycyjnie zaparza się we wrzątku w termosie przez godzinę ^[2]. W piśmiennictwie podaje się 1–1 1/2 łyżki kwiatów na dwie szklanki wrzątku, jako opis dawnego przepisu, a nie zalecenie ^[2].

Jako napar moczopędny i odkażający drogi moczowe pito go po posiłkach, a jako środek na trawienie – przed jedzeniem ^[2].

Drugą tradycyjną postacią jest odwar, czyli kwiaty krótko gotowane w wodzie i przecedzone ^[5]. Odwar pito przed jedzeniem jako środek moczopędny i pobudzający trawienie ^[5].

Przy zapaleniu dróg moczowych i kamicy w piśmiennictwie zielarskim uważa się za pożądane, by mocz miał odczyn zasadowy ^[2].

Na co uważać

Skuteczności kwiatu i ziela wrzosu nie udowodniono i z tego powodu jedna z oficjalnych ocen nie zaleca ich stosowania ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że przetwory z kwiatów wrzosu w zalecanych dawkach nie działają szkodliwie ^[2]. Nie wymienia się przeciwwskazań do dodawania wrzosu do mieszanek ziołowych jako składnika poprawiającego ich smak i właściwości ^[3].

Do naparu z mieszanki z wrzosem dawniej dodawano niekiedy krople preparatu z propolisu ^[2]. Źródło zaznacza, że robi się to dopiero po upewnieniu się, że nie ma uczulenia na propolis ^[2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kwiat wrzosu zawiera około 7% garbników, 0,3–0,4% arbutyny, flawonoidy (kwercetynę i mirycetynę), olejek eteryczny, związek goryczowy i sole mineralne bogate w krzemionkę ^[2]. Arbutyna to glikozyd fenolowy, a garbniki (substancje o działaniu ściągającym) należą do garbników katechinowych, w tym oligomerycznych proantocyjanidyn ^[3]. W przeglądzie badań za główne źródło prozdrowotnych właściwości wrzosu uznano związki fenolowe ^[1].

Moczopędne działanie przypisuje się flawonoidom ^[5][3]. Z arbutyny w zasadowym moczu uwalnia się hydrochinon, któremu przypisuje się działanie bakteriobójcze w drogach moczowych ^[3][2]. Za pożądany uznaje się wtedy odczyn moczu o pH 7,2–8,0 ^[2]. Słabe działanie bakteriobójcze wiąże się też z bliżej nieznaną substancją o charakterze antybiotyku ^[5].

Garbnikom kwiatu przypisuje się hamowanie rozwoju bakterii w przewodzie pokarmowym i lekkie zmniejszanie jego zapalenia, a związkowi goryczowemu – poprawę apetytu i trawienia ^[2].

W badaniu na komórkach bakterii wodny wyciąg z ziela najsilniej spośród badanych wyciągów hamował wzrost gronkowca złocistego, także szczepów opornych na wiele antybiotyków, oraz pałeczek okrężnicy i pałeczek zapalenia płuc ^[4]. W tym samym badaniu ziele wykazało działanie przeciwutleniające, a autorzy uznali je za możliwy kierunek dalszych badań ^[4].

W badaniu na 50 samicach myszy wyciąg z wrzosu w żelu nakładano na skórę przed każdym naświetlaniem promieniami UVB przez 10 kolejnych dni ^[7]. W porównaniu z myszami bez wyciągu w skórze było mniej uszkodzeń materiału genetycznego i mniej komórek uszkodzonych przez słońce ^[7]. Autorzy piszą, że taki sposób podawania może być wartą uwagi metodą ochrony skóry, ale to wynik u zwierząt, nie u ludzi ^[7].

Komisja E uznała, że skuteczność surowca nie jest udowodniona, i nie zaleca jego stosowania ^[3].