Herbatka moczopędna bez mitów: pokrzywa, skrzyp, nawłoć, brzoza, perz

Moczopędne nazywa się zioła, które zwiększają ilość wydalanego moczu, a herbatkę moczopędną przygotowuje się właśnie z takich ziół ^[1]. Przy dolegliwościach dróg moczowych od dawna sięga się po pokrzywę, ziele skrzypu, ziele nawłoci, liść brzozy i kłącze perzu ^[2][3]. Warto więc wiedzieć, czym takie zioła różnią się od leków moczopędnych i co o nich wiadomo naprawdę.

Co właściwie znaczy „moczopędny”

Środek moczopędny to taki, który zwiększa wydalanie moczu ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim wyróżnia się też działanie „oczyszczające”, czyli wspieranie usuwania zbędnych substancji przez nerki ^[1]. Ziele skrzypu (nadziemną część rośliny) stosuje się jako środek moczopędny w tak zwanej terapii płuczącej, czyli przy „przepłukiwaniu” dróg moczowych ^[4].

Tradycyjnie zioła moczopędne wskazywano przy kamieniach moczowych ^[5]. Dawniej opisywano herbatę ze skrzypu jako środek łagodzący dolegliwości przy kamieniach i piasku w moczu oraz przy trudnym oddawaniu moczu ^[6]. Zioła moczopędne zalecano też w przewlekłych zapaleniach dróg moczowych, obok ziół przeciwbakteryjnych i rozkurczowych ^[3]. Stosowano je również w chorobach stawów i chorobach reumatycznych, aby wspomóc usuwanie zbędnych substancji przez nerki ^[5].

Ziołowe środki moczopędne działają słabo i nie dorównują siłą moczopędnym lekom na receptę, takim jak tiazydy czy diuretyki pętlowe ^[7]. Dlatego przetwory z liścia brzozy czy ziela skrzypu określa się jako pomocnicze środki moczopędne ^[3]. Przegląd badań nad ziołami moczopędnymi wskazał kilka obiecujących roślin, ale jego autorzy podkreślili, że badań jest niewiele i wyniki trzeba potwierdzić ^[8]. Więcej moczu oznacza utratę wody, a nie tkanki tłuszczowej, więc zwiększone oddawanie moczu nie jest odchudzaniem.

Pokrzywa: liść, korzeń i wiosenny sok

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) to roślina o parzących włoskach, z której w zielarstwie pozyskuje się liść oraz kłącze z korzeniami ^[9][10]. Liść pokrzywy stosuje się jako środek moczopędny przy lekkich nieżytach i zapaleniach dróg moczowych oraz przy skąpym oddawaniu moczu ^[2][4]. Pomocniczo sięga się po niego w kamicy moczowej i w skazie moczanowej (skłonności do odkładania się kwasu moczowego) ^[2]. Działanie moczopędne pokrzywy opisuje się jako słabe ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim korzeniowi pokrzywy przypisuje się nieco silniejsze działanie moczopędne niż liściowi ^[11].

Tradycyjnie zalecano wiosenną kurację sokiem wyciśniętym z młodych pokrzyw, zebranych przed kwitnieniem ^[3]. W jednym badaniu klinicznym sok z liścia pokrzywy działał moczopędnie ^[12]. To wynik pojedynczego badania, a przegląd ziół moczopędnych zwraca uwagę, że badań w tej dziedzinie jest mało ^[12][8].

Skrzyp polny: łagodny, ale kapryśny

Skrzyp polny (Equisetum arvense) to roślina, której zielone pędy są oficjalnym surowcem zielarskim ^[6]. Ziele skrzypu stosuje się jako łagodny środek moczopędny w lekkich chorobach dróg moczowych ^[13][14]. Pomocniczo używa się go w gośćcu (dawna nazwa chorób reumatycznych), w skazie moczanowej i w początkach kamicy moczowej ^[13]. Zwykle przygotowuje się z niego odwar, czyli ziele łagodnie gotowane pod przykryciem ^[14].

W opisanych doświadczeniach działanie moczopędne ziela skrzypu bywało silne, ale w części przypadków nie występowało wcale ^[13]. Przegląd badań wymienił kilka innych gatunków skrzypu wśród obiecujących roślin moczopędnych, ale nie skrzyp polny, a samych badań jest mało ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim krzemionce ze skrzypu przypisuje się utrudnianie wytrącania się kryształków w drogach moczowych ^[13].

Nawłoć: klasyka mieszanek urologicznych

Nawłoć pospolita (Solidago virgaurea) rośnie pospolicie w Polsce, a jej ziele jest oficjalnym środkiem moczopędnym ^[15][4]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się jej silne działanie moczopędne przez zwiększanie przesączania moczu w nerkach ^[16][4]. Ziele nawłoci wymienia się wśród roślin podawanych przy dnie z kamicą nerkową ^[3]. Wchodzi też do naparu z mieszanki ziół stosowanego w przewlekłym zapaleniu dróg moczowych, na przykład razem z liściem brzozy ^[3]. W piśmiennictwie opisuje się napar: łyżkę ziela zalewa się wrzątkiem i trzyma pod przykryciem, po czym się go cedzi ^[17].

Liść brzozy i kłącze perzu

Brzoza brodawkowata (Betula pendula) dostarcza liści, które często wchodzą do moczopędnych mieszanek ziołowych ^[18][19]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się przetworom z liścia brzozy zwiększanie ilości moczu i wydalania kwasu moczowego ^[20]. Opisuje się też, że stosowane długo mogą pomagać w wypłukiwaniu piasku moczowego z dróg moczowych ^[19]. Liść brzozy łączy się na przykład z zielem połonicznika w naparze przeciw kamicy moczowej ^[21]. Wiosenny sok z pnia brzozy uważano za środek wzmacniający, który ma zapobiegać powstawaniu kamieni moczowych ^[20][18].

Perz właściwy (Elytrigia repens) to trawa, z której zbiera się kłącze, czyli podziemną część łodygi ^[22]. Kłącze perzu stosuje się jako środek moczopędny w nieżycie nerek ze skąpym oddawaniem moczu, w obrzękach i zapobiegawczo przy kamicy moczowej ^[23][24]. Zwykle podaje się je w mieszankach, między innymi z zielem nawłoci, zielem skrzypu i liściem brzozy ^[24]. W piśmiennictwie opisuje się odwar z kłącza, gotowany łagodnie i przecedzany do termosu ^[24]. W piśmiennictwie zielarskim działanie perzu wiąże się z łagodnym zwiększaniem przesączania moczu w nerkach ^[23].

Na co uważać

W niewydolności krążenia stosuje się głównie syntetyczne leki moczopędne ^[3]. Zioła mogą najwyżej pomagać, a ich wadą jest podawanie w naparach, czyli razem ze sporą ilością płynu ^[3]. Także przy obrzękach w chorobach nerek lub serca ziele skrzypu opisuje się tylko jako środek pomocniczy ^[14].

Ponieważ zioła moczopędne działają słabo, zaburzenia soli mineralnych we krwi (elektrolitów) są po nich mało prawdopodobne ^[7]. Źródła zalecają jednak unikanie długotrwałego stosowania dużych dawek ^[7]. Ziele skrzypu jest przeciwwskazane przy niedoborze witaminy B1 z objawami zapalenia nerwów i zwolnieniem akcji serca ^[13]. W piśmiennictwie zielarskim zaleca się uzupełnianie witaminy B1 przy dłuższym stosowaniu skrzypu ^[25][6].

Zioła moczopędne, w tym skrzyp, mogą nasilać działanie litu (leku stosowanego w chorobie afektywnej dwubiegunowej) i zwiększać ryzyko jego toksyczności ^[7]. Przy takim połączeniu zaleca się kontrolowanie leczenia ^[7]. Dla pokrzywy nie są znane interakcje z lekami ^[12].

Nawłoć może uczulać, a po przyjęciu doustnym opisano uczuleniowe zapalenie skóry ^[26]. Opisano też zapalenie skóry u mężczyzny, który stosował okład z ziół i pił herbatę z pokrzywy ^[12]. Pokrzywę, skrzyp, nawłoć i perz przyjmowało niewiele kobiet w ciąży bez zauważonych szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^{[12][27][26][28]}. W piśmiennictwie podaje się, że przetwory z brzozy w zalecanych dawkach nie wywołują działań niepożądanych ^[20].

Dzieci i nastolatki

Spożycie dużych ilości skrzypu polnego może być toksyczne; zdarzało się to u dzieci, które używały jego łodyg jako dmuchawek i gwizdków ^[27]. Dla nawłoci brakuje danych o stosowaniu u dzieci, choć źródło nie spodziewa się działań niepożądanych ^[26].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W badaniu klinicznym podawano sok z liścia pokrzywy w ilości 45 mL dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) i obserwowano działanie moczopędne ^[12]. Za działanie moczopędne ziela skrzypu odpowiadają flawonoidy, a saponina ekwizetonina (substancja pieniąca się jak mydło) i słabiej związki krzemu ograniczają ilość moczu ^[13]. Nawet gdy ilość moczu po skrzypie się nie zmienia, wydalanie jonów chlorkowych rośnie ponad normę ^[13]. W doświadczeniach działanie moczopędne skrzypu bywało silniejsze niż teobrominy (substancji z kakao) lub mocznika ^[13].

Ziele nawłoci ma zwiększać przesączanie w kłębuszkach nerkowych i zmniejszać zwrotne wchłanianie wody w kanalikach, a odpowiadać za to mają flawonoidy i składniki olejku eterycznego ^[16][4]. W kłączu perzu za łagodne zwiększanie przesączania odpowiadać ma między innymi mannitol (alkohol cukrowy) i kwas glikolowy ^[23]. Przetwory z liścia brzozy mają zwiększać wydalanie jonów sodu i chloru ^[20].

W przeglądzie badań wśród najbardziej obiecujących roślin moczopędnych wymieniono m.in. koper włoski, jesion wyniosły, pietruszkę, hibiskus i bez czarny, a ze skrzypów tylko gatunki inne niż skrzyp polny ^[8]. Autorzy przeglądu ocenili, że badań jest niewiele, i zalecili kolejne, by potwierdzić opisane efekty ^[8]. Interakcję ziół moczopędnych z litem znano z opisu przypadku, a ryzyko oceniono jako bardzo niskie ^[7]. W badaniu na komórkach wyciąg acetonowy z kłącza perzu utrudniał bakteriom E. coli przyczepianie się do komórek pęcherza moczowego ^[29].