Żeń-szeń: legenda Wschodu a badania nad energią i pamięcią

Żeń-szeń (Panax ginseng) od tysięcy lat stosuje się we wschodniej Azji jako środek ziołowy ^[1]. Dziś jego korzeń trafia do produktów, które mają wspierać witalność, odporność oraz sprawność umysłową i fizyczną ^[1]. Ciekawe jest to, jak dawna sława tej rośliny wypada w zestawieniu z badaniami u ludzi.

Korzeń z dalekowschodnich upraw

Żeń-szeń to wieloletnia roślina pochodząca z Korei i Chin ^[1]. Surowcem zielarskim jest jego korzeń ^[2]. Żeń-szeń prawdziwy nie rośnie już dziko, a korzenie pochodzą z upraw ^[2]. Korzenie zbiera się z roślin w wieku około 6–8 lat ^[2].

Po zbiorze korzeń się suszy albo najpierw poddaje działaniu gorącej pary wodnej, a dopiero potem suszy ^[2]. Nazwą „żeń-szeń syberyjski” określa się również eleuterokoka kolczastego ^[2]. Produkty z żeń-szeniem na rynku bardzo się od siebie różnią, co może prowadzić do rozczarowujących efektów ^[3]. Preparaty z cienkich włosków korzeniowych uchodzą za słabsze i źródła zalecają ich unikanie ^[3]. Samo zagraniczne pochodzenie wyciągu ani dołączony certyfikat nie przesądzają, że ma on stałą, sprawdzoną zawartość składników ^[2].

Adaptogen i środek wzmacniający

Adaptogenem nazywa się w zielarstwie roślinę, która ma pomagać organizmowi znosić różne obciążenia; to pojęcie z tradycji zielarskiej, a nie termin medyczny. Żeń-szeń jest w piśmiennictwie zielarskim opisywany jako adaptogen i środek tonizujący, czyli wzmacniający ^[3][4]. W tradycyjnej medycynie chińskiej uchodzi za środek wzmacniający „qi”, czyli energię życiową ^[3][4]. Sięgano po niego przy ciężkich stanach wyczerpania ^[3]. Tradycyjnie podawano go też przy braku apetytu i kłopotach z trawieniem wynikających z wyczerpania psychicznego i nerwowego ^[3]. Stosowano go również przy kołataniu serca z lękiem, bezsenności i niepokoju ^[3].

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się mu zwiększanie wydolności fizycznej, poprawę sprawności psychicznej i wzmacnianie odporności ^[5]. Według źródeł ciągłe stosowanie jest odpowiednie u osób chorych i starszych ^[3]. Poza tym opisuje się zwykle stosowanie do 3 miesięcy, z możliwością powtórzenia cyklu ^[3].

W piśmiennictwie podaje się tradycyjnie 1–10 g suszonego korzenia dziennie w postaci odwaru ^[3]. W zielarskich zestawieniach dotyczących chorób nowotworowych korzeń żeń-szenia wymienia się przy ogólnym zmęczeniu i wyczerpaniu ^[6].

Czy naprawdę dodaje energii?

Najwięcej danych dotyczy zmęczenia towarzyszącego chorobom ^[7]. W przeglądzie wielu badań, obejmującym 1298 chorych dorosłych, suplementy z żeń-szenia nieco zmniejszały to zmęczenie ^[7]. W tych badaniach porównywano osoby, które brały żeń-szeń, z osobami, które go nie brały ^[7]. Inny przegląd opisuje, że u chorych na nowotwory żeń-szeń zmniejszał zmęczenie, nudności i duszność oraz poprawiał nastrój ^[8]. Szerszy przegląd takich badań ocenił jednak, że nie ma rozstrzygających dowodów na skuteczność żeń-szenia w żadnej konkretnej chorobie ^[9]. W większości ocenianych badań nie dało się jasno ocenić ryzyka błędów ^[9]. Według jeszcze innego przeglądu skuteczności wyciągu z korzenia nie potwierdzono ponad wszelką wątpliwość w żadnym zastosowaniu, także przy witalności i sprawności fizycznej ^[1].

W jednym badaniu z udziałem 83 osób wyciąg z żeń-szenia wiązał się z lepszym samopoczuciem, snem i apetytem ^[3]. W innym badaniu nauczyciele wychowania fizycznego lepiej znosili wysiłek, ale dostawali żeń-szeń razem z witaminami i minerałami, a nie sam żeń-szeń ^[3]. Takie pojedyncze wyniki nie zmieniają ogólnej oceny przeglądów, że dowody są nierozstrzygające ^[9][1].

Pamięć i myślenie

W przeglądzie 15 badań z grupą porównawczą preparaty z żeń-szenia nieznacznie poprawiały pamięć ^[10]. Nie zauważono natomiast poprawy ogólnej sprawności umysłowej, uwagi ani umiejętności planowania i organizowania działań ^[10]. Wyniki wymagają potwierdzenia w lepszych badaniach ^[10]. Wcześniejszy przegląd uznał, że brakuje przekonujących dowodów na poprawę sprawności umysłowej u zdrowych osób ^[11]. Brakowało też dobrej jakości danych o osobach z otępieniem ^[11]. W ocenianych tam badaniach poprawiały się tylko niektóre aspekty myślenia, zachowania i jakości życia ^[11].

W jednym małym badaniu u 16 zdrowych mężczyzn wyciąg z żeń-szenia wypadł lepiej niż obojętna tabletka (placebo) tylko w teście liczenia w pamięci ^[3]. Nie zmienił szybkości reakcji ani sprawności ruchowej ^[3]. Badania łączące żeń-szeń z miłorzębem dają mieszane wyniki ^[12].

Na co uważać

W badaniach klinicznych działania niepożądane po samym żeń-szeniu zdarzały się podobnie często jak po placebo ^[1][3]. Najczęściej zgłaszano bóle głowy, kłopoty ze snem i dolegliwości żołądkowo-jelitowe ^[1]. Żeń-szeń może nasilać drażliwość i bezsenność, dlatego źródła zalecają ostrożność ^[13]. U osób wrażliwych, zwłaszcza przy wyższych dawkach, może wystąpić nadmierne pobudzenie ^[3]. Źródła zalecają unikanie łączenia żeń-szenia z substancjami pobudzającymi, takimi jak kofeina i amfetaminy ^[3]. Osobom z wrażliwym żołądkiem odradza się przyjmowanie płynnych preparatów z korzeniem żeń-szenia na czczo ^[2].

Nadużywanie żeń-szenia wiązano z tak zwanym zespołem żeń-szeniowym, czyli biegunką, podwyższonym ciśnieniem, wysypką i sennością ^[14]. Znaczenie tego zespołu jest dziś jednak kwestionowane ^[3]. Z powodu niejasnego wpływu korzenia na ciśnienie tętnicze źródła zalecają, by osoby z nadciśnieniem unikały jego stosowania ^[15]. Opisano przypadek wzrostu ciśnienia u osoby, która brała koreański żeń-szeń razem z silnymi lekami moczopędnymi (np. furosemidem), choć związek był co najwyżej możliwy ^[16]. Dwie kobiety po zjedzeniu około 25 g korzenia miały silne bóle głowy, nudności i wymioty związane z przejściowym zapaleniem tętnic mózgu ^[3].

Żeń-szeń jest przeciwwskazany w ostrej fazie infekcji ^[13][3]. Tradycyjnie uznaje się go też za przeciwwskazany przy ostrym napadzie astmy, uczuciu gorąca, obfitych miesiączkach i krwawieniach z nosa ^[3]. U kobiet może wywoływać objawy podobne do działania estrogenów (żeńskich hormonów), np. ból piersi i krwawienia z pochwy ^[3].

Opisano przypadek, w którym żeń-szeń mógł osłabiać działanie warfaryny (leku przeciwzakrzepowego na receptę) ^[3][16]. W dwóch badaniach klinicznych takiej interakcji z warfaryną nie stwierdzono ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się też, że żeń-szeń stosowany z lekami przeciwzakrzepowymi może zwiększać ryzyko krwawienia ^[2]. Teoretycznie możliwe są interakcje z lekami obniżającymi poziom cukru we krwi, sildenafilem (lekiem na zaburzenia erekcji) i lekami pobudzającymi układ nerwowy, choć nie zgłoszono takich przypadków ^[3]. Opisywano też możliwe interakcje z fenelzyną (lekiem na depresję) i z alkoholem ^[1][3].

W badaniach na dużej liczbie kobiet w ciąży nie zauważono częstszych wad rozwojowych ani innych szkód dla płodu po żeń-szeniu ^[3]. Źródła uznają żeń-szeń za zgodny z karmieniem piersią, a tradycyjnie podawano go karmiącym matkom jako środek wzmacniający ^[3]. Nie oczekuje się, by pogarszał zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn ^[15].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Działanie korzenia przypisuje się ginsenozydom i panaksozydom (związkom z grupy saponin), które wpływają też na gruczoły dokrewne i stężenie niektórych hormonów we krwi ^[14][13]. W piśmiennictwie opisuje się, że żeń-szeń pobudza wydzielanie hormonów podwzgórza i ACTH (hormonu przysadki pobudzającego nadnercza) oraz oszczędza zużycie węglowodanów przez mięśnie ^[4]. Uważa się, że może wywoływać lub naśladować hormezę (zjawisko, w którym małe obciążenie wzmacnia odporność organizmu) ^[13]. W badaniach na zwierzętach zwiększał odporność na szeroki zakres czynników stresowych ^[3].

Przegląd dotyczący zmęczenia objął 12 badań z grupą porównawczą i 1298 dorosłych chorych ^[7]. Przegląd dotyczący pamięci objął 15 badań i 671 osób: zdrowych, z zaburzeniami poznawczymi, ze schizofrenią, hospitalizowanych i z chorobą Alzheimera ^[10]. W przypadku ogólnej sprawności umysłowej, uwagi i planowania różnice względem grupy porównawczej mogły być przypadkowe ^[10]. Wcześniejszy przegląd znalazł 9 badań, ale tylko 5 nadawało się do analizy i wszystkie dotyczyły zdrowych osób ^[11]. Danych nie dało się połączyć, bo badania różniły się czasem trwania, dawkami i sposobem oceny ^[11]. Wśród 119 opublikowanych badań nad żeń-szeniem przeważały małe badania prowadzone w jednym ośrodku, a 95 (79,8 %) opisywało korzystne efekty ^[17].

W badaniu z udziałem 83 osób podawano 200 mg wyciągu z żeń-szenia dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 4 miesiące ^[3]. W badaniu z udziałem 16 zdrowych mężczyzn porównywano wyciąg z żeń-szenia w dawce 200 mg dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 12 tygodni z placebo ^[3]. U 8 studentów jednorazowe podanie 20 g wyciągu z korzenia (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) po intensywnym wysiłku nie zmieniło poziomu hormonu wzrostu, testosteronu ani kortyzolu ^[3]. U 30 zdrowych studentów 200 mg wyciągu dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 28 dni nie zmieniło w istotny sposób zapisu EKG ani parametrów krążenia ^[3]. W badaniach klinicznych 1 g żeń-szenia dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) był ogólnie dobrze tolerowany ^[3].

W przeglądzie 65 badań działania niepożądane oceniano w 40 z nich i opisano 135 drobnych zdarzeń, bez poważnych ^[9]. Poważniejsze zdarzenia opisywano głównie przy produktach złożonych, w których winny mógł być inny składnik ^[1]. Wśród zgłoszeń najwyżej możliwie związanych z żeń-szeniem wymienia się oporność na leki moczopędne, zapalenie tętnic mózgu i rozszerzenie źrenic ^[15]. U 47-letniego mężczyzny leczonego warfaryną wskaźnik krzepliwości krwi (INR) spadł z zakresu 3,0–4,0 do 2,5 po 2 tygodniach brania kapsułek żeń-szenia i wrócił do 3,3 po ich odstawieniu ^[16]. U zdrowych ochotników codzienne przyjmowanie żeń-szenia nie zmieniało sposobu, w jaki wątroba rozkłada większość leków ^[3]. U samców królików i szczurów wyciąg z korzenia w dawce 100 mg/kg dziennie przez 30–60 dni zmniejszał liczbę plemników i rozmiar jąder ^[3]. W analizie 21 produktów z żeń-szeniem zawartość kadmu i ołowiu mieściła się w dopuszczalnych granicach ^[16].